Идомаи мақола

Ғояҳои асил ҷовидонанд: ҷомеа ва шаклгирии

мафкураи ҷавонон

«Фалсафаи ҳаёт ин аст, ки ояндаи ҷомеа, идораи давлату миллат, ҳифз кардан ва афзун намудани музаффариятҳои Истиқлолият ба дасти ҷавонон мегузарад. Ҳамин аст, ки дар ҷаҳони пуртазоди муосир мубориза барои мафкураи ҷавонон торафт пурзӯр мегардад».

Эмомалӣ Раҳмон

 3.Решаҳои гносеологии шаклгирии мафкура

Решаи гносеологӣ – маҳдудияти қобилияти қабули донишу иттилот ва коркарди фитрии он ва ё маҳрум будан аз қобилияти баҳодиҳии воқеъбинонаи ҳодисот мебошад. Сатҳи пасти захираҳои донишӣ-иттилоотии ҷавонон, қобилияти таҳлили танқидӣ надоштан ва ё ҳазм карда натавонистани иттиллооту донишҳое, ки онҳо аз ҷомеа мегиранд, ба пойдории мафкуравиашон табар мезанад. Ин ҳолат имкон медиҳад, ки равияҳои гуногун онҳоро зуд ба олами ғоявии худашон ҷалб намоянд.

Масалан, равияи салафия, ки бархе аз ҷавонон ба он шомил шудаанд. Салафия аслан дар заминаи мазҳаби суннӣ пайдо шудааст. Азбаски мардуми кишварамон асосан ба ин мазҳаб шомил ҳастанд, муҳити ландшафтӣ барои пайдоиши ҷанини ақоиди салафӣ ва густариши минбаъдаи он ҷой дорад. Салафиҳо мегӯянд, ки пайдоиши мазҳабҳо, бахусус, ҷудо шудани ҷараёнҳои шиаву исмоилия дар олами ислом, ҷаҳони исломро тақсим кардаанд, ваҳдати мусулмононро шикастаанд. Аз ин рӯ даъват доранд, ки ягонагии ислом, ваҳдати олами исломӣ ва ҷаҳонишавии онро таъмин намуда, мазҳаби сунниро ба асли ҳокимиаш баргардонд ва ғ. Барои иҷрои ин кор, тарғиби ғоявии худро, чун эҳёи дарки ислом ба он мазмуне, ки Пайғамбари ислом ва саҳобаҳояашон дарк мекарданд, пеша кардаанд. Аммо  зери ин даъватхо ғаразҳои сиёсии онҳо нуҳуфта аст: чуноне, ки илми равоншиносӣ таъкид мекунад, дар зери амалу рафтор ва кирдори азҳобҳову равияҳо ғояҳо ва амалҳои зершуури муаяйнкунанда аст. Аз тарафи дигар, ин даъватро, агар дар мизони ҷаҳони пурошӯбу зудтағйирёбандаи муосир, муқовимати кишварҳои Ғарбу Шарқ ҷой диҳем, пас на ваҳдат, балки боз низоъҳои мазҳабиро ангезида, ҷахони ноороми исломро боз ҳам нооромтар мегардонад. Дар кишварҳои Ғарб ин равияро равияи «традиционализм», «фундаментализм», яъне ба маънои «бунёдгароӣ»тавсиф медиҳанд.

Бархе аз ҷавонони тоҷик, ки мафкураи лағшон доранду аз мазҳаби худ бо тариқи шунидаҳояшон (эмперикӣ) на бо дониши комили динӣ, итиллоъ доранд, зуд шомили он мегарданд. Ва ин даъватҳоро бархе аз онҳо бидуни таҳлили тазодҳои замони муосир ва зарурати арзишҳои фарҳангии миллати тоҷик, пойдории давлати навини тоҷикон, дар маркази фаъолияти мафкуравиашон ҷой медиҳанд. Таъкид намудан ба маврид аст, ки ходимони барҷастаи динии он кишварҳое, ки ҳамзамон, ватани равияи салафия ҳам ба ҳисоб мераванд, мавқеъгирии дини мубини исломро дар замони имрӯз воқеъбинона арзёбӣ мекунанд. Масалан, Шайх Аҳмади Кафтар – ходими динии Сурия чунин фармуда буд: «Фақеҳои шинохтаву уламои забардаст бояд дар якҷоягӣ тадқиқоти ҷиддӣ баранд, то ин, ки монеаҳое, ки ба сулҳу сафо дар миёни пайравони дину мазҳабҳои гуногун халал мерасонанд, аз байн бардошта шаванд. Ин бошад, танҳо бо роҳи  муколамма, барпо намудани вохӯриҳои байналмилалӣ муяссар мешавад. Охир аз ҳама асосиаш ин, ки тамоми мо ба худои ягона саҷда мекунем».

Барои ғанӣ гардонидани сатҳи мафкуравӣ ва паҳнои донишӣ-итилоотии ҷавонон, нерӯ бахшидан ба қобилияти фитрии онҳо дар коркарду иттилоот, бардошти хулоса ва қабули қарорҳо ба мо лозим аст, ки фаъолияти мафкуравиро дар самтҳои зерин ҷоннок намоем.

Якум, дар аксари маҳалҳо, ҷамоати шаҳраку деҳот, шаҳру ноҳияҳо ташкили маҳфил, семинарҳо ва ё клуби зеҳнӣ-ғоявиро барои ҷавонон бо донишу иттилооти тозатарин роҳанандозӣ намоем. Зеро, дар ҷаҳони зудтағйирёбандаи имрӯз, иттилооте, ки умри як ва ё дусола дорад, комилан кӯҳна шудаанд, завқи ниёзи ҷавононро бошад, навгониҳои тару тозаи кишвар ва ҷаҳони муосир, дурнамои натиҷаҳои судманди эҷодҳои имрӯз барои фардо, ки субъекти асосии давраи ояндаи худи онҳо мебошанд, қонеъ мегардонад. Фаъолияти ин маҳфилҳои (клубҳои) зеҳнӣ, бояд дар зери идора ва ё назорати мақомоти дахлдори расмӣ (бо тасдиқи нақшаҳои он) ва зери роҳбаладии захирахои зеҳнӣ, зиёиёни намоёни маҳалҳо сурат гирифта, моҳе на кам аз ду маротиба фаъолият баранд, ба мақсад мувофиқ аст. Бояд дар назар дошт, ки шавқмандӣ ва майли озодонаи шунавандагони он дар ин мафҳилҳо аз баҳсу муколамаҳои зиндаву нишонрас роҷеъ ба афкору ақидаҳои мухталифи ҷомеа, моҳияту сабабҳои пайдоиш ва оқибатҳои тадбиқи он, намоиши фиттаҳо аз натиҷаву оқибатҳои амалигардии ғояхо вобаста аст. Охир, талаботи ботинии инсон, бахусус, ҷавонон, барои донишандӯзӣ ҳаст ва вазифаи бузургсолон ангезиш додан дар руҷӯи ин талабот, яъне шиносонидани «Ман»-и аслии онон мебошад. Барои таъмини ин кор бояд, ҳар як шунаванда, аъзои маҳфил маърӯзаву сухан дошта бошад, ақидаҳои худро озодона баррасӣ намояд, яъне субъекти фаъоли иҷтимоӣ бошад. Барои ташкили ин кор, маркази ҷавонон, китобхона, кохи фарҳанг, театр, мактабҳо ва дигар муассисаҳои фарҳангию таълимиро, дар омезиши чорабиниҳои фарҳангӣ-фароғатӣ, метавон истифода бурд.

Дуюм. Чуноне, ки таърихи давлатсозиҳои ду-се қарни гузашта шаҳодат медиҳанд, паҳн шудани ғояву донишҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии пешбар дар миёни мардум ва ҷавонон аслан, бо туфайли фаъолияти шабакавии ҳизбҳои бонуфуз сурат мегирифт. Ин ҷо албатта аъзоёни ҳизб дар баланд бардоштани хазинаи иттилоотӣ-донишии худ ҷуръат мекарданд, маводҳои барномавии худро пайваста бо омӯзиши вазъи сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеа таҳрир мекарданд ва дар ҳалли муаммоҳои ҷомеа кӯмак менамуданд.

Ҳизби Халқи Демократии Тоҷикистон чун сернуфузтарин ҳизб ташкилотҳои худро дар тамоми маҳалхо доранд, шомилгардии ҷавонон пайваста бо шиносоӣ ба мазмуну мӯҳтавои барномаи ин ҳизб сурат гирифта истодааст ва аз ин лиҳоз, ҷавоншавии ҳизб (афзунгардии аъзоёни он аз ҳисоби ҷавонон) аён аст. Замони муосиро, ки онро ҷаҳони иттилоотӣ низ меноманд, фаъолияти рангину сифатӣ, баррасии фаврии хулосаҳои коркарди иттилооти беканорро тақозо дорад: зеро ҷавонон бо тариқи сомонаҳо аллакай аз ҳар гуна иттилоот бохабаранд, аммо аксари онҳо дар коркарди иттилоотҳо ва хулосбарорӣ тангназаранд. Аз ин лиҳоз, Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон аз фаъолияти анъанавию якранг (ки ҷавонон чандон намепазиранд) рӯ ба фаъолияти мафкуравии нишонрас ва чандирӣ овардааст. Масалан, беш аз 70 фоизи аҳолӣ дар деҳот зиндагӣ менамояд ва аслан ташаккули мафкуравии ҷавонон дар оилаҳо ва ё хонаводаҳои деҳот сурат мегирад. Деҳот, ҳарчанд бо шабакаҳои коммуникатсионии муосир таъмин шудаанд, аммо чун ба дараҷаи аҳолии шаҳр нерӯи коркарду гудохти иттилоотро надоранд. Бинобар он, дар он ҷо муҳити паҳншавӣ ва ҷоннокгардии равияҳои мухталифи мафкуравӣ, ки қонунгузории кишвар манъ кардааст, мавҷуд ҳам мебошад. Ҳизб кори худро, чун дигар ҳизбҳои ҷаҳонӣ, маҳз дар маҳалҳои деҳот ва дар он маҳалҳои аҳолинишин, ки рақобати мафкуравӣ нисбатан шадидтар аст, бо тарзу услубе, ки самараи нишонрас дорад, роҳандозӣ карда истодааст. Воқеан ҳам, ташкилу баргузории мунтазами мафҳилҳои мафкуравӣ, ки дар он мазмуну мӯҳтавои ғоявии барномаи ҳизб, (ки вай ҳамзамон, барномаи давлатӣ ҳам мебошад), сатҳи амалигардӣ ва дурнамои он, мавриди таҳлил қарор мегирад, ҳамин тарик, ҷойҳои холигӣ ва ё вакуми иттилотӣ ва мафкуравиро пурра менамояд. Бояд таъкид намуд, ки дар майдони баҳсу талошҳои мафкуравӣ, тарзу услуби менеҷмент ва маркетинги сиёсиро бояд моҳирона истифода бурд. Охир бештари ҷараёнҳои мазҳабӣ бо истифода аз таҷрибаи болшевикон шабакаҳо ва клубҳои мафкуравии худро дар маҳалхо дар миёни қишрҳои мухталифи ҷомеа пинҳонӣ ташкил менамоянд ва фаъолони онҳо бо садоқати том асарҳо, ҳуҷҷатхои барномавӣ ва ғоявии сарварони худро паҳн ҳам менамоянд.

Сеюм. Дар мавриде, ки дар ҷомеа ғояҳои берун аз доираи арзишҳои миллӣ, ваҳдати миллӣ, (ифротгароӣ, низоъангезӣ ва ғ.) бо тариқи пинҳонӣ ворид мегардаду тарғибу ташвиқ мешавад, бинобар он, дар мубориза бар зидди ин падидаҳо иттиҳоду ҳамдастии созмонҳои мухталифи ҷамъиятӣ зарур аст. Воқеан ҳам, иттиҳоду ҳамраъйии созмонҳо, ҳизбҳои сиёсӣ, ки фаъолияти худро дар густариши ғояҳои ваҳдати миллӣ, эҷоди ҷомеаи дунявӣ ва шаҳрвандию демократӣ роҳандозӣ намудаанд, чун тамсилаи ягонагӣ ва нерӯи бузург дар тарбияи ҷавонон мақоми созанда дорад.  Ин ҷо нақши бузурги Шӯрои ҳаракати Ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистонро, ки конфронсҳои мунтазам амалкунандаро ташкил менамояд, бояд таъкид кард. Дар доираи боз ҳам ҷоннок намудани  фаъолияти мафкуравии ин созмон ва шомил кардани ҷавонони боистеъдод ба он (дар тамоми гушаву канори кишвар), метавон шаклгирии мафкуравии ҷомеаро, ки дар он арзишхои волои дунявӣ, меъёрҳои солими иҷтимоӣ ҷойгоҳи устувор пайдо мекунаду ба тарзи зиндагӣ ва одати ҳамарӯзаи фаъолияти онҳо табдил хоҳад ёфт, таъмин намуд.

Чорум. Ҷамъияти «Дониш» аслан ҳадафи паҳн кардани иттилову донишро дорад. Бояд таъкид намуд, ки ҷомеа, пеш аз ҳама – ин низоми паҳнгардии донишу иттилоот аст. Густариши ин низом, бахусус, имрӯз аз ҳар вақта ҳам, боз ҳам ҷиддитар аст: зеро, чи тавре, ки дар боло ишора намудем, ҷаҳоне, ки мо имрӯз дар он зиндагӣ дорем, ҷаҳони иттилотӣ-индустриалӣ ном гирифтааст. Ин ҷамъият низ, бояд кори худро дар шаклу мазмуни нав, пеш аз ҳама, дар минтақаву ноҳияҳо, ки дар он сатҳи  итиилоотиаш нисбатан заиф асту ақоиди мазҳабӣ ва ё ғояҳои берун аз андешаи миллӣ бартарӣ гирифтааст, ба роҳ монад. Албатта, ин ҷо масаъалаи маблағгузорӣ муаммо аст. Аммо, маблағеро, ки барои ин кор дареғ медорем, шояд дар акси кор, сарфи маблағҳои калонро минбаъд талаб намояд ва ё маблағи начандон калонро барои паҳн кардани донишҳо агар имрӯз сарф кунем, шояд минбаъд чун самараи сармояи иҷтимоӣ барои ҷомеа маблағҳои азимро низ тавлид кунад: бедоршавии ифтихори миллӣ сармояи ҷомеаро аз дигар самтҳо ба самти сохтмон, таҷдиду тармими мактабҳо, иншоотҳои таъиноти иҷтимоӣ, роҳҳо ва ғ. роҳандозӣ мекунад.

Панҷум. Дар миёни васоити ахбори омма нақши телевизион ва радио хеле бузург аст. Бинобар  маҳдудияти вақт дар  мутоилаи рӯзномаҳо (хонандагони рӯзномахо ҳам чандон зиёд ҳам намебошанд) мардум бештар телевизион тамошо карда, радио гӯш мекунанд. Аз тарафи дигар, ҷавонон имрӯз аз хондани асарҳои бадеӣ каме дур шудаанд ва аз ҳамин сабаб қаҳрамонҳои мафкуравии худро ва ё тимсоли пайравии  худро дар тафаккури худ имконият надоранд, пайдо кунанд. Барномаҳои рангини телевизионӣ, таҳия ва баррассии намоишномаҳои театрӣ, телесериалҳое, ки ихтилофи ғояхоро инъикос менамояду ва ниҳоят фатҳи ғояи солим ва ашёгардии онро (дар ҳаёти воқеӣ аслан мушоҳида мешавад) нишон медиҳад, тақозои замон аст. Доир ба иҷрои ин кор муаяйн кардани супоришҳои давлатӣ низ ба мақсад мувофиқ аст. Чуноне, ки филми «Ҳасани аробакаш», ки тазоди мафкураи наву кӯҳан ва таҳаввулоти ҷомеаи нави он замонро нишон медод, барои ҷавонон таъсири мусбӣ дошт. Барои ин кор, иқтидори эҷодии кишвар кифоя аст: шукр, ки нависандагони намоён, ҳунармандони боистеъдоди театрӣ дорем. Яъне, намоишҳое, ки воқеияти зиндагии моро нишон медиҳаду қаҳрамонҳои он маҳз бо туфайли ғояҳои солим фатҳи зиндагӣ доранд, шаклбандии мафкуравии ҷавононро ба афкори комил сурат бахшида, меъёрҳои иҷтимоии солимро дар таркиби маҷмӯи одатҳову рафтори ҷавонон устувор менамояд.

Шашум. Аксари ҷавонон бо иттилооти сомонаҳо сару кор доранд ва ин раванди табиист: онҳо пайваста бо рушди технологияи иттилоотии мутараққии муосир қадам мезананд. Аммо масъала дар он аст, ки онҳо ин иттилоотҳоро чи тавр қабул менамоянд!? Аз тарафи дигар, онҳо бахусус, иттилоотҳои ҳангомаҷӯй ва ё ғаразнокро бештар  меҷӯянд. Мутаассифона, дар аксари иттилоотҳои низоъангезе, ки нисбати ҷомеаи мо пахш мегардад, ҷавонон зуд бовар мекунанд, яъне онҳо таҳлили танқидӣ надоранд. Зеро, ки гузориши ҷавобии асоснок аз тарафи мақомотҳо, маъсулон, созмонҳо ва зиёиёни кишвар фавран пайдо намешавад. Ин ҷо беэътиноии ҷомеа, зиёиён низ ба назар мерасад. Ҳамин гуна рафтор нисбати бархе аз мақолаҳои рӯзномаҳои мухталиф низ ҷой дорад. Маҳз бетарафӣ, хомӯшӣ ва мавчуд набудани ҳассосият ба иттилоҳои ҳангомаангезу асоси воқеӣ надошта, ба онҳо (иттилоотҳо) симои ҳақиқӣ медихад, яъне ҷавоб, ки нест, пас вай рост аст….. Шаффофияти иттилоот оид ба фаъолияти кулли сохторҳои давлатӣ, созмону ҳизбҳо, сиёсатмадорон, омили муҳими баланд бардоштани эътимоди ҷомеа мебошад. Яъне раҳоӣ аз шубҳа ин устуворгардии мафкураи солим ва сипас, болоравии эътимод ба низоми ҷомеа, ки вай зиндагӣ дорад. Дар баъзе сомонаҳо ахбороти ҳануз се сол қаблӣ ҷой дораду халос, иттилооти навин зуд ҷой намегирад. Гумон мекунам, ки сомонаи махсусе бо унвони «Дунёи ҷавонон»дар интернет ҷой дошта бошад ва дар он таҳлили фаврии иттилооти навин пахш гардад, шоядба мақсад мувофик аст. Умуман, барои таҳлили фаврии иттилооти нав, хулосабандӣ ва пахши он бояд дар назди мақомоте, ки бо фаъолияти мафкуравӣ сарукор доранд, бояд гурӯҳи (корпуси) пуриқтидори зеҳнӣ, ки қобилияти баланди таҳлилӣ, қалам ва сухани бурро доранд, пурсамар фаъолият намояд.

                                            Идома дорад…

                                 Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ