Институти иқтисодиёт ва демография

Рушди соҳибкорӣ дар давраи Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Дар ҷаҳони имрӯза, ки иқтисодиёт бар асоси принсипҳои бозори озод бунёд ёфтааст, соҳибкорӣ нақши калидӣ дорад. Он натанҳо ҳамчун омили пешбарандаи рушди иқтисодӣ, балки ҳамчун омиле, ки рақобатро таъмин мекунад, навовариро ҳавасманд мекунад ва ба беҳтар шудани сифати зиндагии аҳолии кишвар мусоидат менамояд, амал мекунад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ асосҳои меъёрию қонунгузории соҳибкорӣ ташаккул ёфтанд. Ҳамин тариқ, Қонун «Дар бораи фаъолияти соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (соли 1991) қабул карда шуд, ки меъёрҳои умумии ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоиро барои амалӣ намудани фаъолияти соҳибкории шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ муайян карда, озодии соҳибкорӣ ва дастгирии давлатии онро муқаррар кард; Қонун «Дар бораи ҳимоя ва дастгирии давлатии соҳибкорӣ» (соли 2005), ки муносибатҳои ҷамъиятиро вобаста ба ҳимоя, дастгирӣ ва рушди соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим мекунад ва кафолати давлатиро барои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ таъмин менамояд; Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи соҳибкории иҷтимоӣ» (соли 2024), ки кафолатҳои ҳимояи давлатӣ, дастгирии давлатӣ ва густариши фаъолияти субъектҳои соҳибкории иҷтимоиро таъмин мекунад, инчунин мусоидат дар беҳтар кардани сифати зиндагӣ ва расонидани кумак ба гурӯҳҳои осебпазири иҷтимоӣ, ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ, ноил шудан ба ҳадафҳои муфиди иҷтимоӣ, фароҳам овардани муҳити мусоиди иқтисодӣ барои соҳибкории иҷтимоӣ ва татбиқи навовариҳои иҷтимоӣ. Ҳуҷҷатҳои меъёрии танзимкунандаи рушди фаъолияти соҳибкорӣ дар кишвар Барномаи давлатии дастгирӣ ва рушди соҳибкории хурд дар Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар бар мегиранд. Мақсади асосии ин барнома дар сатҳи давлатӣ фароҳам овардани шароити ҳуқуқӣ, иҷтимоию иқтисодӣ, молиявӣ ва ташкилӣ мебошад, ки барои ташаккули бахши хусусии қавии иқтисодиети кишвар ва инфрасохтори пешрафта заруранд. Заминаи қонунгузорӣ ба фароҳам овардани шароит барои зуҳуроти васеи ташаббуси хоҷагидорӣ ва ташаббускории шаҳрвандон дар асоси принсипҳои баробарии ҳама шаклҳои моликият, озодии интихоби фаъолияти соҳибкорӣ, дар доираи қонун ва ихтиердории амвол нигаронида шудааст. Ин ба он мусоидат намуд, ки дар Тоҷикистон имрӯз нисбат ба соли 1991 шумораи корхонаҳои хусусӣ ва коллективӣ ба 45708 адад расидааст, шумораи одамоне, ки ба фаъолияти меҳнатии инфиродӣ машғуланд, аз рӯи шумораи шаҳодатномаҳо ва патентҳои додашуда беш аз 41 маротиба афзоиш ёфтааст, дар ҳоле ки дар соҳаи хизматрасонии истеъмолӣ афзоиш беш аз 5 маротиба, дар соҳаи иҷтимоӣ-фарҳангӣ беш аз 136 маротиба, дар тиҷорат ва хӯроки умумӣ беш аз 600 маротибаро ташкил додааст. Сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи соҳибкорӣ дар заминаи зарурати ҳалли ҳамзамони якчанд мушкилот таҳаввул меёбад: суръат бахшидан ба рушди саноатӣ, коҳиш додани вобастагӣ аз содироти ашёи хом ва интиқоли маблағҳо, тавсеаи шуғл, баланд бардоштани ҳиссаи коркарди захираҳои ашёи хом, ҷалби сармояи мустақими хориҷӣ ва рушди минтақаҳо. Ташаккули шароити махсус, ки самаранокии минтақаҳои озоди иқтисодиро (МОИ) муайян мекунанд, тибқи арзёбии мутахассисон, 30% гардиши ҷаҳонии молро таъмин менамояд. Самтҳои асосии ташаккул ва фаъолияти МОИ дар Тоҷикистон иқтидори захиравӣ, мавқеи ҷуғрофӣ ва ҳадафҳои иҷтимоию иқтисодии рушди тамоми кишвар мебошанд. Имрӯз дар минтақаҳои ҷумҳурӣ минтақаҳои озоди иқтисодии Суғд, Данғара, Ишкошим, Панҷ ва Кӯлоб таъсис дода шудаанд. Самтҳои ояндадори рушди минтақаҳои озоди иқтисодии мазкурро метавон чунин муайян кард. 1. Коркарди маҳсулоти кишоварзӣ – Тоҷикистон дорои иқтидори бойи табиӣ ва иқлимӣ, иқлими мусоид ва заминҳои васеи кишоварзӣ мебошад, ки ба минтақаҳои озоди иқтисодии кишвар имкон медиҳад, ки корхонаҳои коркардро барои истеҳсоли маҳсулоти саноати хӯрокворӣ таъсис диҳанд. 2. Рушди саноати нассоҷӣ ва дӯзандагӣ - азбаски қисми зиёди пахтаи дар Тоҷикистон истеҳсолшаванда дар шакли хом содирот мешавад, самти ояндадор таъсиси корхонаҳои давраҳои пурра аз коркарди пахта то истеҳсоли маҳсулоти тайёр мебошад. 3. Энергетика ва истеҳсоли таҷҳизот – тавре маълум аст, Тоҷикистон аз рӯи захираҳои гидроэнергетикӣ дар Осиёи Марказӣ мавқеи пешсафро ишғол менамояд. Ин ба кишвар имкон медиҳад, ки миқдори зиёди нерӯи барқро на танҳо барои қонеъ кардани талаботҳои миллӣ, балки барои содироти он низ истеҳсол кунад. Ҳамчунин дар кишвар барои рушди истеҳсоли таҷҳизот барои гидроэнергетика ва энергетикаи офтобӣ, инчунин таъсиси минтақаҳои озоди иқтисодии «сабз», ки ба истифодаи энергияи аз ҷиҳати экологӣ тоза нигаронида шудаанд, иқтидори истеҳсолӣ мавҷуд мебошад. 4. Рушди сайёҳӣ ва меҳмоннавозӣ – мардуми Тоҷикистон бо меҳмоннавозии худ машҳуранд ва кишвар бо табиати нодири худ, аз ҷумла қаторкўҳҳои Помир, ёдгориҳои таърихӣ, ба монанди Саразм ва Қалъаи Ҳисор, чашмаҳои маъданӣ ва гармобӣ, инчунин анъанаҳои фарҳангии худ фарқ мекунад. Дар ин замина метавон минтақаҳои сайёҳӣ ва рекреатсиониро ҳамчун яке аз намудҳои минтақаҳои озоди иқтисодӣ, инчунин кластерҳои саайёҳиро дар минтақаҳои озоди иқтисодӣ бо меҳмонхонаҳо, истироҳатгоҳҳо ва инфрасохтори дахлдор таъсис дод. 5. Технологияҳои иттилоотӣ-коммуникатсионӣ ва рақамикунонии иқтисодиёт имрӯз аз ҷумлаи самтҳои умедбахштарин мебошанд, зеро технологияҳои нави инноватсионӣ дар тамоми бахшҳои иқтисодиёт таҳия ва татбиқ карда мешаванд. Дар ин робита, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 декабри соли 2024 солҳои 2025-2030-ро «Солҳои иқтисоди рақамӣ ва рушди инноватсия» эълон карданд. Ҳамоҳангсозии манфиатҳои миллӣ ва минтақавӣ сазовори таваҷҷӯҳи махсус аст. Минтақаҳои озоди иқтисодӣ дар минтақаҳои мушаххас ҷойгиранд, аз ин рӯ, рушди онҳо захираҳои маҳаллӣ, иқтидори меҳнатӣ, дастрасии нақлиётӣ, корхонаҳои мавҷуда, пойгоҳи кишоварзӣ ва имкониятҳои тиҷорати фаромарзиро ба назар мегирад. Бе вобастагӣ ба хусусиятҳои минтақавӣ, минтақаҳои озоди иқтисодӣ қисми муайяни таъсири мултипликативии худро аз даст медиҳанд. Танзими давлатии рушди соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷанбаи калидии сиесати иқтисодӣ буда, дар ташаккули иқтисодиети рақобатпазир ва устувор нақши муҳим мебозад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва шароити босуръат тағйирёбандаи бозор, тадбирҳои давлатӣ барои фароҳам овардани муҳити мусоид барои тиҷорат, ҳавасмандгардонии сармоягузорӣ ва дастгирии лоиҳаҳои инноватсионӣ равона карда шудаанд. Танзими самаранок ҳам воситаҳои молиявӣ ва ҳам ташаббусҳои қонунгузориро дар бар мегирад, ки ба рушди корхонаҳои хурду миёна мусоидат намуда, онҳо ҳамчун асоси субот ва рушди иқтисодӣ ба ҳисоб мераванд. Самти асосии танзими соҳибкорӣ рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ мебошад. Барои соҳибкорон суръати бақайдгирӣ, шаффофияти иҷозатномаҳо ва дастрасии маълумот дар бораи қитъаҳои замин, тарифҳо, пайвастшавӣ ба шабака, ӯҳдадориҳои андоз ва расмиёти гумрукӣ муҳиманд. Таҳияи «равзанаи ягона»-и рақамӣ барои минтақаҳои озоди иқтисодӣ метавонад хароҷоти муомилотро кам кунад ва эътимоди сармоягузоронро афзоиш диҳад. Танзими давлатӣ бояд на танҳо назорат, балки вазифаи хидматрасониро низ дар бар гирад. Маъмуриятҳои МОИ бояд на танҳо ҳамчун мақомоти баҳисобгирӣ ва назорат, балки ҳамчун менеҷерони сармоягузорӣ барои ин қаламрав амал кунанд: дастгирии сармоягузорон, таҳияи портфелҳои саноатӣ, муайян кардани монеаҳои инфрасохторӣ ва мусоидат ба ҳамкорӣ бо бонкҳо, донишгоҳҳо, мақомоти давлатӣ ва сохторҳои содиротӣ. Ҳамин тариқ, танзими давлатии соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аллакай заминаи стратегӣ ва меъерӣ дорад, аммо гузариш ба модели самараноки идоракуниро талаб мекунад, ки ба сифати институтҳо, рушди инфрасохтор, рақамисозӣ, ихтисоси истеҳсолӣ, содирот ва инноватсия нигаронида шудааст. Дар робита ба ин, минтақаҳои озоди иқтисодӣ механизми муҳими татбиқи ин модели идоракунӣ мебошанд. Юсупова М.А. – ходими илмии шуъбаи иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои иқтисодии байналхалқии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ Кабирова М.М. – ходими хурди илмии шуъбаи иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои иқтисодии байналхалқии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

ИСТИҚЛОЛИЯТ – ЗАМИНАИ РУШДИ САНОАТ ВА САРМОЯГУЗОРӢ

Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон оғози марҳилаи нави давлатсозӣ ва рушди иқтисодии миллӣ гардид. Соҳибистиқлолӣ ба кишвар имконият фароҳам овард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян намуда, захираҳо ва имкониятҳои дохилиро барои расидан ба ҳадафҳои стратегии рушди миллӣ равона созад. Яке аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии даврони Истиқлолият рушди саноат ва ташаккули муҳити мусоиди сармоягузорӣ мебошад. Зеро, рушди саноат бидуни сармоягузорӣ ва ворид намудани технологияҳои муосир имконнопазир буда, дар навбати худ, муҳити устувори сармоягузорӣ низ аз мавҷудияти истеҳсолоти рушдёбанда, инфрасохтори муосир ва имкониятҳои воқеии иқтисодӣ вобастагӣ дорад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон барои таҳкими заминаҳои ҳуқуқӣ ва иқтисодии рушди фаъолияти сармоягузорӣ ва саноат тадбирҳои пайваста амалӣ намуд. Қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, такмили қонунгузории иқтисодӣ, фароҳам овардани имтиёзҳои андозию гумрукӣ ва татбиқи барномаҳои давлатии рушди соҳаҳо ба беҳтар гардидани муҳити соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ мусоидат карданд. Саноат яке аз бахшҳои калидии иқтисодиёти миллӣ буда, рушди он барои баланд бардоштани иқтидори истеҳсолии кишвар аҳаммияти стратегӣ дорад. Дар даврони Истиқлолият дар Тоҷикистон як қатор корхонаҳои нави истеҳсолӣ ба фаъолият оғоз намуда, иқтидори истеҳсолии соҳаҳои гуногун тадриҷан васеъ гардид. Дар баробари истеҳсоли маҳсулоти нав, барои коркарди ашёи хоми дохилӣ низ имкониятҳои бештар фароҳам омаданд. Рушди саноат барои иқтисодиёти кишвар аз чанд ҷиҳат муҳим мебошад. Пеш аз ҳама, он ба зиёд шудани ҳаҷми истеҳсолоти дохилӣ ва ташкили ҷойҳои нави корӣ мусоидат мекунад. Дуюм, коркарди ашёи хоми ватанӣ имкон медиҳад, ки қисми бештари арзиши иловашуда дар дохили кишвар ташаккул ёбад. Сеюм, рушди истеҳсолоти рақобатпазир метавонад имкониятҳои содиротии Тоҷикистонро васеъ намояд. Дар ин замина, саноатикунонии босуръат ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди иқтисодии кишвар аҳаммияти хоса пайдо кардааст. Ҳадаф танҳо зиёд намудани шумораи корхонаҳо нест, балки ташкили истеҳсолоти муосир, рақобатпазир ва ба бозори дохиливу хориҷӣ мутобиқ мебошад. Барои рушди саноат мавҷудияти сармояи кофӣ аҳаммияти ҳалкунанда дорад. Сармоягузорӣ имконият фароҳам меорад, ки корхонаҳои нав таъсис дода шаванд, иқтидорҳои истеҳсолӣ васеъ гарданд, таҷҳизоти муосир ворид карда шаванд ва технологияҳои нав дар истеҳсолот татбиқ гарданд. Аз ин рӯ, ҷалби сармоягузории дохиливу хориҷӣ яке аз вазифаҳои муҳими сиёсати иқтисодии давлат ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон дорои имкониятҳои назарраси сармоягузорӣ мебошад. Захираҳои табиӣ, имкониятҳои энергетикӣ, мавқеи ҷуғрофӣ, захираҳои меҳнатӣ ва имкониятҳои рушди соҳаҳои гуногуни истеҳсолӣ барои татбиқи лоиҳаҳои сармоягузорӣ заминаи муайян фароҳам меоранд. Дар баробари ин, барои сармоягузор танҳо мавҷудияти захираҳо кофӣ нест. Муҳити ҳуқуқии устувор, кафолати фаъолияти соҳибкорӣ, инфрасохтори зарурӣ, дастрасӣ ба бозор ва низоми самараноки андозбандӣ низ аҳаммияти калон доранд. Яке аз механизмҳои муҳими ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ пешниҳоди имтиёзҳои андозию гумрукӣ мебошад. Имтиёзҳои андозӣ метавонанд барои субъектҳои сармоягузор шароити нисбатан мусоид фароҳам оварда, хароҷоти марбут ба татбиқи лоиҳаҳои навро коҳиш диҳанд. Махсусан, барои лоиҳаҳое, ки ба рушди истеҳсолот, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, коркарди ашёи хоми дохилӣ ва ворид намудани технологияҳои муосир равона шудаанд, чунин механизмҳо аҳаммияти бештар пайдо мекунанд. Дар натиҷа, сиёсати дурусти имтиёзноки андозӣ метавонад ҳам манфиати сармоягузор ва ҳам манфиати давлатро таъмин намояд. Сармоягузор имконияти рушди фаъолияти худро пайдо мекунад ва давлат бошад, аз таъсиси корхонаҳои нав, зиёд шудани ҷойҳои корӣ, афзоиши истеҳсолот ва рушди иқтисоди миллӣ манфиат мебинад. Аҳаммияти сармоягузории хориҷӣ танҳо бо ворид шудани маблағ ба иқтисодиёт маҳдуд намешавад. Яке аз натиҷаҳои муҳими он ворид гардидани технологияҳои нав, таҷрибаи идоракунӣ ва усулҳои муосири истеҳсолот мебошад. Ҳамкорӣ бо сармоягузорони хориҷӣ метавонад ба баланд шудани сифати маҳсулоти ватанӣ, омӯзиши мутахассисони маҳаллӣ ва ворид намудани стандартҳои муосири истеҳсолӣ мусоидат намояд. Аз ин нуқтаи назар, барои Тоҷикистон ҷалби чунин сармоягузориҳое муҳим аст, ки ба иқтисодиёти миллӣ таъсири дарозмуддат расонида, ба рушди истеҳсолот ва афзоиши иқтидори содиротии кишвар мусоидат кунанд. Яке аз самтҳои муҳими рушди иқтисоди миллӣ дар даврони соҳибистиқлолӣ саноатикунонӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мебошад. Зеро рушди саноат на танҳо ба афзоиши иқтидори истеҳсолии кишвар, балки ба баланд гардидани сатҳи шуғли аҳолӣ, зиёд шудани даромади шаҳрвандон ва рушди иқтисодии минтақаҳо мусоидат менамояд. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид менамоянд, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва таъмини шуғли аҳолӣ яке аз масъалаҳои муҳимми сиёсати иқтисодию иҷтимоии давлат ба ҳисоб меравад. Дар ин замина, ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаи саноат имконият фароҳам меорад, ки корхонаҳои нави истеҳсолӣ бунёд гардида, иқтидорҳои мавҷуда васеъ ва ҷойҳои нави корӣ таъсис дода шаванд. Муҳим он аст, ки таъсири чунин сармоягузорӣ танҳо бо таъсиси ҷойи кор маҳдуд намегардад. Ба кор даромадани ҳар як корхонаи нави саноатӣ метавонад ба рушди соҳаҳои вобаста, афзоиши талабот ба ашёи хом, нақлиёт, хизматрасонӣ ва дигар намудҳои фаъолияти иқтисодӣ такони ҷиддӣ бахшад. Ҳамин тариқ, як лоиҳаи сармоягузорӣ метавонад дар маҷмӯъ ба фаъол гардидани иқтисодиёти минтақа ва баланд шудани сатҳи некӯаҳволии аҳолӣ мусоидат намояд. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба саноатро метавон на танҳо ҳамчун воситаи рушди истеҳсолот, балки ҳамчун сармоягузорӣ ба шуғли аҳолӣ, рушди минтақаҳо ва таҳкими иқтидори иқтисодии кишвар арзёбӣ намуд. Татбиқи пайвастаи сиёсати саноатикунонӣ, фароҳам овардани муҳити мусоиди сармоягузорӣ ва дастгирии соҳибкорони ватанӣ барои ноил шудан ба ин ҳадафҳо заминаи муҳим фароҳам меорад. Дар маҷмӯъ, рушди саноат ва ҷалби сармоягузорӣ дар шароити Истиқлолияти давлатӣ ба яке аз омилҳои муҳими ташаккули иқтисодиёти рақобатпазир табдил ёфта, барои таъмини шуғли аҳолӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва фароҳам овардани заминаи зиндагии шоистаи шаҳрвандон мусоидат менамояд. Бигзор Тоҷикистони соҳибистиқлол ҳамчун кишвари сулҳпарвару созанда, дорои иқтисодиёти устувор боз ҳам рушд намояд. Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон поянда бод! Ҷашни Истиқлолияти давлатӣ муборак, ҳамватанони азиз! Исломова М. Ш. - ходими хурди илмии шуъбаи бозорҳои молиявӣ ва идоракунии лоиҳаҳои сармоягузории Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

35 СОЛИ БУНЁДКОРӢ ВА ДАСТОВАРДҲОИ СТРАТЕГӢ

Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангию иҷтимоиро оғоз намуд. Дар давоми 35 соли соҳибистиқлолӣ кишвар барои таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии аҳолӣ барномаҳои муҳими созандагиро амалӣ кард. Дар ин раванд, рушди инфрасохтори нақлиётӣ яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон бо дарназардошти мавқеи ҷуғрофӣ, кӯҳсор будани бештари ҳудуд ва дур будан аз роҳҳои баҳрӣ ба рушди роҳҳои автомобилгард, нақбҳо, пулҳо, фурӯдгоҳҳо, роҳи оҳан ва дигар иншооти нақлиётӣ эҳтиёҷ дорад. Аз ин рӯ, бунёд ва таҷдиди ин инфрасохтор на танҳо барои равуои шаҳрвандон, балки барои рушди савдо, саноат, сайёҳӣ ва муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ аҳамияти бузург дорад. Ҳоло дар тобеияти Вазорати нақлиёти мамлакат 14 308 километр роҳи мошингард қарор дорад, аз ҷумла: 3340,5 километр роҳҳои аҳаммияти байналмилалӣ, 2400 — аҳамияти ҷумҳуриявӣ ва 8859 километр аҳамияти маҳаллӣ. Тибқи маълумоти расмӣ, дар давоми тахминан 30 соли истиқлолият дар доираи 57 лоиҳаи давлатии сармоягузорӣ маблағи зиёда аз 2,2 миллиард доллари ИМА ҷалб гардида, роҳу иншооти зиёд сохта ва таҷдид карда шуданд. Рушди роҳҳои автомобилгард, нақб ва пулҳо. Роҳҳои автомобилгард яке аз самтҳои асосии рушди инфрасохтори нақлиёт дар солҳои соҳибистиқлолӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин давра роҳҳои нав сохта шуда, бисёре аз масирҳои мавҷуда таъмиру таҷдид гардиданд. Бо мақсади беҳтар намудани робитаи байни минтақаҳои мамлакат ва баромадан ба бозорҳои минтақавӣ роҳҳои байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ, аз ҷумла масирҳои Душанбе – Чаноқ, Душанбе – Хуҷанд, Душанбе – Кӯлоб, Душанбе – Бохтар ва дигар самтҳои муҳим мавриди истифода қарор гирифтанд. Ин имконият фароҳам овард, ки рафтуомади аҳолӣ осонтар шуда, интиқоли молу маҳсулот бо маром сурат гирад ва барои рушди соҳибкорӣ заминаи мусоид гузошта шавад. Сохтмони нақб ва пулҳо низ бо дарназардошти шароити кӯҳии Тоҷикистон аз дастовардҳои муҳимми соҳа аст. Пеш аз соҳибистиқлолӣ бисёре аз минтақаҳои мамлакат дар фасли зимистон бо мушкилоти ҷиддии нақлиётӣ рӯ ба рӯ мешуданд. Бунёди нақб ва пулҳо ин мушкилотро ба таври назаррас коҳиш дод. Бино ба маълумоти расмӣ, дар давраи зикршуда 5 нақби асосии автомобилгард (аз ҷумла "Истиқлол" (4996 метр дарозӣ), "Шаҳристон" (5253), "Хатлон" (4450), "Озодӣ" (2223), "Дӯстӣ" (1047)), инчунин нақбҳои иловагӣ сохта шуданд. Бахусус, нақби «Шаҳристон» ва роҳҳои муосири масири Душанбе – Хуҷанд вобастагии ҳаракати нақлиётро аз шароити обу ҳаво коҳиш доданд. Дар баробари ин, тахминан 325-355 адад пул сохта шуд (аз ҷумла 30 адад танҳо соли 2025, аз ҷумла бузургтарин пул дар кишвар дар болои обанбори НБО “Роғун”, бо дарозии 920 метр). Инчунин 4 эстакада (2 сеошёна ва 2 дуошёна) бунёд гардиданд, ки ба пайвастани маҳалҳои аҳолинишин ва равобити беҳтари нақлиётӣ мусоидат карданд. Пешрафти нақлиёти ҳавоӣ ва роҳи оҳан. Рушди соҳаи авиатсияи гражданӣ дар солҳои истиқлолият боис ба таҷдиди фурӯдгоҳҳои байналмилалӣ ва дохилӣ гардида, барои қабули ҳавопаймоҳои муосир шароити мувофиқ фароҳам овард. Фурӯдгоҳҳо: 4 фурудгоҳи байналмилалӣ (Душанбе, Хуҷанд, Кӯлоб, Қурғонтеппа) таҷдиду азнавсозӣ шуданд, ки дар миёни онҳо Фурӯдгоҳи байналмилалии Душанбе ҳамчун маркази муҳимми нақлиётӣ дар пайвастани Тоҷикистон бо кишварҳои хориҷӣ нақши калидӣ дорад. Фаъолияти ширкатҳои ҳавопаймоии миллию хусусӣ ва зиёд шудани хатсайрҳои байналмилалӣ, барои муҳоҷирати меҳнатӣ, сайёҳӣ ва тиҷорат муҳим арзёбӣ мешаванд. Роҳи оҳан: Дар солҳои соҳибистиқлолӣ тахминан 219 километр роҳи оҳани нав сохта шуда, барои нигоҳдорӣ, таҷдид ва беҳтар кардани ин бахш тадбирҳо андешида шуданд, зеро он дар интиқоли молҳои саноатӣ, маҳсулоти кишоварзӣ ва масолеҳи сохтмонӣ нақши барҷаста дорад. Тақвияти робитаҳои роҳи оҳан бо кишварҳои ҳамсоя барои рушди савдои хориҷӣ ва дастрасӣ ба бозорҳои нави минтақавӣ имкониятҳои нав фароҳам меорад. Нишондиҳандаҳои соли 2025-уми соҳа нишон медиҳад, ки дар соҳаи нақлиёт 14 лоиҳаи сармоягузорӣ ба маблағи 11,7 миллиард сомонӣ амалӣ шуд. Дар натиҷа, тавассути ҳама намуди нақлиёт 155 миллион тонна бор ва 1,1 миллиард мусофир кашонида шуд (нисбат ба соли 2024 мутаносибан 15,2% ва 11% зиёд). Нақши инфрасохтори нақлиётӣ ва сайёҳӣ дар рушди иқтисод ва иҷтимоиёт. Соҳаи нақлиёт дар ҳамкорӣ бо дигар бахшҳои хоҷагии халқ омили асосии рушди иқтисоди миллӣ маҳсуб мешавад. Он ба пешрафту рушди соҳаҳои кишоварзӣ, саноат ва тиҷорат мусоидат менамояд. Беҳтар шудани робитаҳои байниминтақавӣ ба истеҳсолкунандагон имкон медиҳад, ки маҳсулотро сари вақт ба бозор пешниҳод намуда, хароҷоти интиқоли молро кам кунанд. Дар баробари ин, рушди нақлиёт ва инфрасохтор бахши сайёҳиро низ ба таври назаррас тавсеа мебахшад. Мавзеъҳои зебою таърихии Тоҷикистон бо роҳҳои муосир ва фурӯдгоҳҳо ба осонӣ барои сайёҳони дохилию хориҷӣ дастрас мегарданд. Рушди ширкатҳои сайёҳӣ: Дар се соли охир (2023–2025) 200 ширкати сайёҳии бо иҷозатнома фаъол шудааст (94 адад дар шаҳри Душанбе, 42 адад дар вилояти Суғд, 35 адад дар ВМКБ ва 18 адад дар вилояти Хатлон). Ҳукумати мамлакат алҳол лоиҳаи васеъ кардани иншооти зерсохтори сайёҳӣ (меҳмонхона, маҷмааҳои хурди пазироӣ дар ҳавои кушод, ҳоҷатхонаҳо дар роҳҳо)-ро дар назар дорад. Омори сайёҳӣ: Дар 6 моҳи соли 2026 теъдоди сайёҳони хориҷии ба кишвар омада ба 889,4 ҳазор нафар расид (нисбат ба соли гузашта 16,7% зиёд). Аз ҷумла: 510,4 ҳазор нафар аз Ҷумҳурии Ӯзбекистон, 175,8 – Федератсияи Россия ва 89 ҳазор кас аз Ҷумҳурии Қирғизистон. Ҳадафи Давлату Ҳукумати мамлакат он аст, ки то охири соли равон шумораи сайёҳони хориҷӣ аз 2 миллион нафар зиёд гардад. Бо ин мақсад, Ҳукумати кишвар 15 августи соли 2026 Барномаи рушди сайёҳӣ барои солҳои 2027–2030-ро тасдиқ кард. Барои ин давра 273,4 миллион сомонӣ равона мешавад, ки аз ин 45% (123,5 миллион сомонӣ) маҳз ба сохтани зерсохтори нав (нуқтаҳои қабули гардишгарон, беҳдошти иншооти сарироҳӣ ва хатсайрҳои кӯҳӣ) пешбинӣ шудааст. Ҳамчунин, рушди ин соҳа ба баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ таъсир мерасонад. Сокинони деҳот ва ноҳияҳои дурдаст имкон пайдо мекунанд, ки ба марказҳои маъмурӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тиббӣ бе монеа дастрасӣ пайдо намоянд. Сохтмони иншооти нақлиётӣ ҳамзамон бо фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ ба рушди иқтисоди маҳаллӣ мусоидат мекунад. Рушди соҳаи обтаъминкунӣ ва беҳдошт. Гузашта аз ин, дар тӯли 35 соли соҳибистиқлолӣ соҳаи обтаъминкунӣ ва беҳдошт яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати Ҳукумати кишвар маҳсуб гардида, дар ин ҷода низ пешравиҳои назаррас ба даст омаданд. Бо дарназардошти он ки об манбаи асосии ҳаёт ва рушди устувор аст, тадбирҳои зерин амалӣ карда шуданд: 1. Қабули барнома ва стратегияҳои давлатӣ Дар ин давра як қатор барномаҳои мақсадноки давлатӣ, аз ҷумла «Барномаи беҳсозии таъминоти аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо оби тозаи нӯшокӣ» ва лоиҳаҳои муҳимми сармоягузории байналмилалӣ таҳия ва амалӣ гардиданд. Ҳадафи асосии барномаҳо таъмини дастрасии аҳолии шаҳру деҳот ба оби тозаи бехатари нӯшокӣ ва беҳтар кардани шароити санитарӣ маҳсуб меёфт. 2. Таъмири инфрасохтори фарсуда ва бунёди иншооти нав Дар бисёре аз шаҳру ноҳияҳои мамлакат хати оби нӯшокӣ, пойгоҳҳои обкашӣ ва иншооти тӯҳфашуда аз нав барқарор ва муҷаҳҳаз карда шуданд. Бо дастгирии созмонҳои молиявии байналмилалӣ (Бонки ҷаҳонӣ, Бонки Осиёии рушд, Бонки исломии рушд ва ғайра) даҳҳо лоиҳаи бузурги обтаъминкунӣ дар маркази вилоят, шаҳр ва ноҳияҳои дурдаст амалӣ шуданд, ки садҳо ҳазор сокинро бо оби босифат таъмин менамоянд. 3. Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи об Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ташаббусҳои созандаю умумиҷаҳонӣ дар соҳаи об («Соли байналмилалии оби тоза, 2003», Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт, 2005–2015», Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018–2028» ва пешниҳоди соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо) на танҳо масъалаҳои обу экологии ҷаҳонро пеш бурданд, балки таваҷҷӯҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба ҳалли мушкилоти оби тоза дар дохили кишвар низ ҷалб намуда, барои ҷалби сармоягузориҳо мусоидат карданд. 4. Беҳтар гардидани сатҳи дастрасии аҳолӣ ба оби тоза Агар дар солҳои аввали истиқлолият ва бӯҳрони иқтисодӣ аксари деҳот ва ҳатто баъзе шаҳрҳо бо мушкилоти ҷиддии набуди оби тоза рӯ ба рӯ буданд, дар айни замон сатҳи таъминоти аҳолӣ бо оби нӯшокӣ сол ба сол беҳтар шуда, даҳҳо деҳоти дурдаст бо системаҳои нави обёрӣ ва оби нӯшокии худҷорӣ ё барқӣ таъмин гардидаанд. Дурнамо ва вазифаҳои оянда. Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, соҳаи нақлиёт ҳанӯз ба сармоягузории бештар, истифодаи технологияҳои муосир ва таҷдиди минбаъда ниёз дорад. Дар оянда самтҳои зерин аҳаммияти хоса пайдо хоҳанд кард: рақамигардонии соҳаи нақлиёт ва беҳтар кардани хизматрасонии мусофирбарӣ; навсозии техника ва баланд бардоштани сатҳи бехатарии ҳаракат; рушди нақлиёти экологӣ ва таҳкими робитаҳои байналмилалӣ; нигоҳдорӣ ва таъмири саривақтии роҳҳои мавҷуда баҳри таъмини устувории инфрасохтор. Дар маҷмуъ, бунёду таҷдиди роҳ, нақб, пул ва фурӯдгоҳҳо кафили таҳкими давлатдорӣ ва рушди устувори иқтисодии мамлакат мебошанд. Дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ нишон медиҳанд, ки идомаи ин раванд, ки дорои аҳаммияти стратегӣ аст, метавонад дар оянда мавқеи кишварро ҳамчун ҳалқаи муҳимми нақлиётӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ боз ҳам устувор намояд. РАҲМОН Юсуф Азим, мудири шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтории Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, номзади илмҳои иқтисодӣ

Истиқлолияти давлатӣ – сарчашмаи рушди иқтисодию иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як миллату давлат муҳимтарин дастоварди таърихӣ ба ҳисоб меравад. Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 Истиқлолияти давлатии худро ба даст оварда, роҳи мустақили давлатдорӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодиро пеш гирифт. Дар давоми 35 соли истиқлолият кишвар марҳилаҳои гуногуни ташаккул ва таҳкими иқтисоди миллӣ, барқарорсозии инфрасохтор, рушди соҳаҳои истеҳсолӣ, энергетика, кишоварзӣ, нақлиёт ва хизматрасониро паси сар намуд. Истиқлолият ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян карда, барои ташаккули иқтисоди бозорӣ, ҷалби сармоя, рушди соҳибкорӣ ва истифодаи захираҳои табиию меҳнатии мамлакат замина гузорад. Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихии миллати тоҷик ба ҳисоб меравад. Пас аз ба даст овардани истиқлолият Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият пайдо кард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян намуда, барои рушди устувори иқтисоди миллӣ барномаҳои мушаххас таҳия ва амалӣ созад. Яке аз самтҳои асосии рушди иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон соҳаи энергетика мебошад. Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги обӣ буда, рушди энергетикаи обиро яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати иқтисодии худ қарор додааст. Дар даврони истиқлолият як қатор неругоҳҳои барқи обӣ сохта ва ба истифода дода шуданд. Аз ҷумла, неругоҳҳои барқи обии Сангтӯда-1 ва Сангтӯда-2 ба фаъолият оғоз карданд. Ҳамзамон, корҳои сохтмонӣ дар НБО-и Роғун идома ёфта, агрегатҳои он ба кор дароварда шуданд. Рушди энергетика барои таъмини аҳолӣ ва корхонаҳо бо неруи барқ, рушди саноат ва беҳтар гардидани имкониятҳои содиротии кишвар аҳамияти калон дорад. Самти дигари муҳим рушди саноат мебошад. Дар солҳои истиқлолият дар кишвар корхонаҳои нави саноатӣ бунёд гардида, корхонаҳои мавҷуда аз нав таҷҳизонида шуданд. Соҳаҳои истеҳсоли маҳсулоти сохтмонӣ, металлургия, саноати сабук, хӯрокворӣ ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ тадриҷан рушд карданд. Ҳадафи муҳим дар ин самт зиёд намудани истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ, коркарди ашёи хоми дохилӣ ва фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ мебошад. Рушди саноат инчунин ба зиёд шудани даромади буҷети давлатӣ ва таҳкими иқтисоди миллӣ мусоидат мекунад. Дар баробари ин, кишоварзӣ ҳамчун яке аз соҳаҳои муҳими иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон рушд ёфт. Барои зиёд намудани истеҳсоли пахта, ғалладона, сабзавот, мева ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ тадбирҳои гуногун амалӣ гардиданд. Бунёди боғҳои нав, беҳтар намудани низоми обёрӣ, истифодаи технологияҳои муосир ва рушди коркарди маҳсулоти кишоварзӣ имкониятҳои ин соҳаро васеъ намуданд. Ҷумҳурии Тоҷикистон барои зиёд намудани истеҳсоли маҳсулоти кишоварзии рақобатпазир ва афзоиши содироти меваю сабзавот талош мекунад. Рушди соҳибкорӣ ва бахши хусусӣ низ яке аз натиҷаҳои муҳими даврони истиқлолият ба шумор меравад. Барои дастгирии соҳибкорон, таъсиси корхонаҳои хурду миёна ва рушди фаъолияти хусусӣ шароити мусоид фароҳам оварда шуд. Соҳибкории хурду миёна дар таъсиси ҷойҳои нави корӣ, истеҳсоли маҳсулоти дохилӣ ва рушди иқтисоди маҳаллӣ саҳми муҳим дорад. Бо рушди соҳибкорӣ шумораи корхонаҳои хусусӣ ва хизматрасониҳои гуногун зиёд гардид. Дар даврони истиқлолият ба рушди нақлиёт ва инфрасохтор низ диққати махсус дода шуд. Дар минтақаҳои гуногуни кишвар роҳҳои автомобилгард, пулҳо ва нақбҳои калон сохта ва навсозӣ гардиданд. Нақбҳои «Истиқлол», «Шаҳристон» ва «Хатлон» барои беҳтар гардидани робитаи байни минтақаҳои кишвар аҳамияти калон доранд. Сохтмони роҳҳои нав на танҳо ҳаракати нақлиётро осон намуд, балки барои рушди савдо, сайёҳӣ ва муносибатҳои иқтисодӣ байни минтақаҳо заминаи мусоид фароҳам овард. Яке аз самтҳои муҳими дигар рушди савдои дохилӣ ва хориҷӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои гуногуни ҷаҳон муносибатҳои иқтисодию тиҷоратиро густариш дода, содирот ва воридоти маҳсулотро ба роҳ мондааст. Маҳсулоти кишоварзӣ, маъданҳо, алюминий, баъзе намудҳои маҳсулоти саноатӣ ва дигар молҳо ба бозорҳои хориҷӣ бароварда мешаванд. Густариши робитаҳои иқтисодии хориҷӣ барои ҷалби сармоя, рушди истеҳсолот ва ворид намудани технологияҳои нав мусоидат мекунад. Ҷалби сармоягузории хориҷӣ низ барои рушди иқтисоди кишвар аҳамияти калон дорад. Дар даврони истиқлолият бо иштироки сармоягузорони хориҷӣ як қатор лоиҳаҳои муҳим дар соҳаҳои энергетика, саноат, нақлиёт, коммуникатсия ва дигар бахшҳо амалӣ шуданд. Сармоягузорӣ ба таъсиси корхонаҳои нав, фароҳам овардани ҷойҳои корӣ ва ворид намудани таҷҳизоту технологияҳои муосир мусоидат менамояд. Ҳамчунин, дар солҳои истиқлолият низоми молиявию бонкӣ такмил дода шуд. Бонки миллии Тоҷикистон ҳамчун ниҳоди асосии низоми бонкӣ фаъолият намуда, низоми пули миллӣ - сомонӣ ба гардиш ворид гардид. Ислоҳоти соҳаи молия ва бонкдорӣ барои таҳкими низоми иқтисодии миллӣ ва рушди муносибатҳои бозорӣ аҳамияти муҳим дошт. Дар даврони истиқлолият ба рушди сайёҳӣ низ таваҷҷуҳи бештар зоҳир гардид. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои кӯҳҳои баланд, пиряхҳо, кӯлҳо, чашмаҳои шифобахш ва ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ мебошад. Рушди сайёҳӣ метавонад барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, афзоиши даромади аҳолӣ ва рушди соҳибкории хурд дар минтақаҳо имкониятҳои зиёд фароҳам оварад. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими пешрафти иқтисодӣ беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва коҳиш ёфтани сатҳи камбизоатӣ мебошад. Бо рушди иқтисодиёт, зиёд шудани ҷойҳои корӣ, афзоиши музди меҳнат ва татбиқи барномаҳои иҷтимоӣ вазъи иқтисодии қисми зиёди аҳолӣ беҳтар гардид. Давлат барои рушди маориф, тандурустӣ, сохтмони муассисаҳои иҷтимоӣ ва дастгирии гурӯҳҳои ниёзманд маблағҳои муайян равона мекунад. Дар маҷмӯъ, дар даврони истиқлолият Ҷумҳурии Тоҷикистон аз марҳилаи барқарорсозии иқтисодиёти пас аз буҳрон ба марҳилаи рушди устувортар гузашт. Энергетика, саноат, кишоварзӣ, нақлиёт, соҳибкорӣ, савдо, бонкдорӣ ва сайёҳӣ аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки дар онҳо тағйироти назаррас ба амал омадааст. Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки иқтисодиёти миллии худро мустақилона ташаккул диҳад ва сиёсати иқтисодии ба манфиатҳои миллӣ мувофиқро пеш барад. Сохтмони иншооти бузурги энергетикӣ ва нақлиётӣ, рушди саноат ва кишоварзӣ, дастгирии соҳибкорӣ, ҷалби сармоягузорӣ, густариши савдои хориҷӣ ва рушди инфрасохтор аз муҳимтарин натиҷаҳои даврони истиқлолият мебошанд. Ҳамаи ин дастовардҳо барои таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ, баланд бардоштани иқтидори истеҳсолии кишвар ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум заминаи муҳим фароҳам меоранд. Бо идомаи ислоҳоти иқтисодӣ, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва рушди технологияҳои муосир Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад минбаъд низ мавқеи иқтисодии худро таҳким бахшад. Истиқлолият барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо рамзи озодӣ ва соҳибихтиёрӣ, балки заминаи асосии рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар мебошад. Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас ноил гардида, барои рушди минбаъдаи иқтисоди миллӣ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум заминаҳои устувор фароҳам овард. Имрӯз ҳар як шаҳрванди кишвар бояд истиқлолиятро ҳамчун неъмати бебаҳо қадр намуда, барои таҳкими сулҳу субот, рушди иқтисодӣ ва ободии Ватан саҳми худро гузорад. Зеро, Истиқлолияти давлатӣ кафили ояндаи дурахшон, пешрафт ва сарбаландии миллат мебошад. Бигзор Тоҷикистони соҳибистиқлоли мо ҳамеша ободу осуда ва пешрафта бошад! Сафарзода А. М. – н.и.и., х.п.и. шуъбаи назарияи иқтисод ва таҳқиқоти институтсионалии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

ТОҶИКИСТОН ДАР 35 СОЛИ ИСТИҚЛОЛИЯТИ ДАВЛАТӢ: АЗ МАРҲАЛАИ БУНЁДИ ДАВЛАТДОРӢ ТО РУШДИ УСТУВОР

Аз эълон гардидани Истиқлолияти давлатии кишвар имсол 35 сол сипарӣ мешавад ва аз ин рӯ, соли 2026 барои Ҷумҳурии Тоҷикистон соли муҳим ва таърихӣ ба шумор меравад. Истиқлолият барои Тоҷикистон натанҳо оғози марҳалаи нави сиёсӣ, балки заминаи ташаккули низоми муосири давлатдорӣ, таҳкими худшиносии миллӣ ва гузариш ба модели нави рушди иқтисодию иҷтимоӣ гардид. 35 соли соҳибистиқлолӣ давраи мураккаб ва ҳамзамон пурмуҳтавои таърихи муосири кишвар мебошад. Тоҷикистон дар ин муддат аз буҳрони шадиди сиёсиву иқтисодии солҳои аввали истиқлол гузашта, тадриҷан ба марҳалаи суботи сиёсӣ, барқарорсозии иқтисодӣ, рушди инфрасохтор ва беҳтар гардидани нишондиҳандаҳои иҷтимоӣ ворид шуд. Имрӯз натиҷаҳои ин давраро метавон тавассути тағйиротҳои мусбии афзоянда дар пешравии иқтисодиёт, аз ҷумла дар соҳаҳои саноат, кишоварзӣ, сохтмон, энергетика, нақлиёт, маориф, илм, бозори меҳнат ва дигар соҳаҳо арзёбӣ кард. Ташккули давлатдории миллӣ ва рушди иқтисодӣ. Яке аз вазифаҳои аввалиндараҷаи солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ин ташаккули пояҳои давлатдории миллӣ ва заминаи ҳуқуқии давлати соҳибистиқлол буд. Қабули Конститутсия, ташаккули институтҳои давлатӣ ва ба эътидол омадани вазъи сиёсӣ барои барқарорсозии иқтисодиёт ва гузаштан ба марҳалаи созандагӣ замина фароҳам оварданд. Солҳои аввали истиқлол барои иқтисоди Тоҷикистон бо коҳиши истеҳсолот, тағйирёбии робитаҳои хоҷагидорӣ, кам шудани сармоягузорӣ ва маҳдуд гардидани имкониятҳои молиявӣ ҳамроҳ буданд. Дар давраҳои минбаъда тадриҷан заминаҳои барқарорсозии иқтисодӣ ба вуҷуд омада, рушди истеҳсолот, хизматрасонӣ, соҳибкорӣ ва инфрасохтор ба тағйирёбии сохтори иқтисодиёти миллӣ мусоидат намуданд. Тибқи маълумоти расмӣ, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ (ММД) аз 13,4 млн сомонӣ дар соли 1991 то 176,9 млрд. сомонӣ дар соли 2025 афзоиш ёфта, ҳаҷми он ба ҳар сари аҳолӣ аз 2,5 ҳазор то 14,7 ҳазор сомонӣ расидааст. Дар ин давра рушди миёнаи солонаи иқтисодиёт 7,6 фоизро ташкил додааст. Ин нишондиҳандаҳо аз афзоиши назарраси фаъолияти иқтисодӣ дар давраи истиқлолият шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, барои марҳалаи минбаъда баланд бардоштани сифати рушди иқтисодӣ, диверсификатсияи истеҳсолот, афзоиши маҳсулнокии меҳнат, рушди бахши хусусӣ ва ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаҳои дорои арзиши иловашудаи баланд аҳамияти калидӣ пайдо мекунанд. Саноат ва энергетика. Саноатикунонии босуръат яке аз ҳадафҳои стратегии рушди Тоҷикистон мебошад. Дар солҳои истиқлолият иқтидори истеҳсолии кишвар васеъ гардида, шумораи корхонаҳои саноатӣ аз 2308 корхона дар соли 1991 ба зиёда аз 3700 корхона расидааст. Дар нимсолаи якуми соли 2026 ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ ба 33767,2 млн. сомонӣ расида, нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 14,1% зиёд шудааст. Аз ҷумла, ҳаҷми истеҳсолоти саноати коркард 17534,1 млн сомониро ташкил дода, суръати афзоиши он ба 26% расидааст. Афзоиши саноати коркард аҳаммияти махсус дорад, зеро коркарди ашёи хом дар дохили кишвар метавонад ба афзоиши арзиши иловашуда, таъсиси ҷойҳои корӣ ва васеъ гардидани имкониятҳои содиротӣ мусоидат намояд. Дар баробари ин, энергетика ҳамчун яке аз заминаҳои асосии рушди иқтисодӣ ва саноатикунонӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Дар давраи истиқлолият як қатор иншооти муҳими энергетикӣ, аз ҷумла неругоҳҳои барқии обии (НБО) «Сангтуда-1», «Сангтуда-2», «Помир-1», Маркази гармидиҳии барқии «Душанбе-2» ба истифода дода шуда, НБО «Норак» таҷдид гардид. Захираҳои гидроэнергетикии Тоҷикистон 527 млрд. кВт·соат дар як сол арзёбӣ мешаванд. Истифодаи ин имкониятҳо барои таъмини аҳолӣ ва корхонаҳо бо неруи барқ, рушди саноат ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ аҳамияти калон дорад. Инфрасохтори нақлиётӣ. Яке аз самтҳои дигари рушди Тоҷикистон дар давраи истиқлолият ташаккули инфрасохтори муосири нақлиётӣ ва раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ мебошад. Бо назардошти кӯҳсор будани бештари ҳудуди кишвар, сохтмони роҳҳо, пулҳо ва нақбҳо аҳамияти махсус дорад. Дар ин давра, дар кишвар зиёда аз 2408 км роҳҳои автомобилгард, 405 пул ва 5 нақби нақлиётӣ сохта ва таҷдид карда шудаанд. Раванди рушди инфрасохтор дар марҳалаи минбаъда низ идома ёфта, дар соли 2026 сохтмон ва таҷдиди 300 км роҳҳои автомобилгард бо арзиши умумии 3 млрд сомонӣ пешбинӣ шудааст. Тибқи маълумоти пешниҳодшуда, аз қаламрави Тоҷикистон 10 роҳравҳои байналмилалии нақлиётӣ мегузарад, ки рушди онҳо метавонад мавқеи кишварро дар низоми нақлиётӣ ва логистикии минтақа таҳким бахшад. Тавсеа ва навсозии инфрасохтори нақлиётӣ на танҳо алоқаи байни минтақаҳои кишварро беҳтар намуда, дастрасии онҳоро ба бозорҳо осон мекунад, балки барои рушди тиҷорат, логистика, сайёҳӣ ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ низ имкониятҳои бештар фароҳам меорад. Дар марҳалаи минбаъда самаранок истифода бурдани инфрасохтори бунёдшуда, рушди марказҳои логистикӣ ва пайвастани роҳҳои миллӣ ба роҳравҳои байналмилалии нақлиётӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Маориф, илм ва сармояи инсонӣ. Рушди устувори иқтисодӣ ба сатҳи сармояи инсонӣ ва иқтидори илмии кишвар вобастагии мустақим дорад. Аз ин рӯ, маориф ва илм дар давраи истиқлолият ба самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтаанд. Агар дар оғози Истиқлолият дар кишвар 13 муассисаи таҳсилоти олии касбӣ фаъолият мекард, пас то ин давра шумораи онҳо ба 48 расидааст. Шумораи донишҷӯён низ аз 69,3 ҳазор нафар дар соли 1991 ба 214,7 ҳазор нафар дар соли 2024 афзоиш ёфтааст. Маблағгузории илм низ назаррас зиёд шуда, хароҷоти буҷети давлатӣ барои илм аз 18,1 ҳазор сомонӣ дар соли 1991 то 156 551,9 ҳазор сомонӣ дар соли 2024 расидааст. Ҳаҷми иҷрои корҳои илмӣ-техникӣ низ нисбат ба соли 1991 тақрибан 2434 маротиба афзоиш ёфтааст. Ин равандҳо аз густариши заминаи илмӣ-таълимӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, дар марҳалаи минбаъда баланд бардоштани сифати таҳсилот, рушди таҳқиқоти илмӣ, дастгирии олимони ҷавон ва пайвастани илм бо истеҳсолот аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Аҳолӣ, бозори меҳнат ва сатҳи зиндагӣ. Дар 35 соли истиқлолият нишондиҳандаҳои демографӣ ва иҷтимоии Тоҷикистон низ тағйироти назаррасро аз сар гузаронидаанд. Ба ҳолати 1 январи соли 2026 шумораи аҳолии доимии ҷумҳурӣ ба 10,721 млн нафар расида, нисбат ба соли 1991 тақрибан 94,7% зиёд шудааст. Афзоиши шумораи аҳолӣ бо зиёд шудани иқтидори меҳнатии кишвар ҳамроҳ буда, захираҳои меҳнатӣ аз 2526 ҳазор нафар дар соли 1991 то 5982 ҳазор нафар дар соли 2024 афзоиш ёфтанд. Ҳамин тариқ, онҳо дар ин давра тақрибан 2,4 баробар зиёд шудаанд. Шумораи аҳолии машғул дар иқтисодиёт низ аз 1971 ҳазор то 2747,8 ҳазор нафар расидааст, ки афзоиши 39,4 %-ро нишон медиҳад. Фарқияти суръати афзоиши захираҳои меҳнатӣ ва шумораи машғулон нишон медиҳад, ки истифодаи самараноки нерӯи инсонӣ яке аз вазифаҳои муҳими марҳалаи минбаъда мебошад. Таъсиси ҷойҳои кори босифат, рушди соҳибкорӣ, баланд бардоштани тахассуси кормандон ва мутобиқ намудани малакаҳои қувваи корӣ ба талаботи иқтисоди муосир метавонанд барои истифодаи самараноки иқтидори демографии кишвар мусоидат кунанд. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими тағйироти иҷтимоӣ коҳиши сатҳи камбизоатӣ мебошад. Тибқи маълумоти Бонки ҷаҳонӣ, сатҳи камбизоатӣ аз 55 % дар соли 2010 то тақрибан 14,8 % дар соли 2025 коҳиш ёфтааст. Ҳангоми истифодаи меъёри миллии камбизоатӣ дар соли 2024 ин нишондиҳанда 19,9% буд. Дар маҷмӯъ, афзоиши аҳолӣ ва захираҳои меҳнатӣ, зиёдшавии шуғл ва коҳиши камбизоатӣ аз беҳтар шудани нишондиҳандаҳои иҷтимоию иқтисодӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, масъалаи таъмини шуғли самаранок ва баланд бардоштани даромадҳои воқеии аҳолӣ нишондиҳандаҳои муҳим боқӣ мемонанд. Нақши занон ва фарҳанг дар даврони соҳибистиқлолӣ. Дар давраи истиқлолият иштироки занон дар фаъолияти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, аз ҷумла, дар соҳаҳои гуногуни истеҳсолот, илм, маориф, тандурустӣ, фарҳанг, соҳибкорӣ ва ҳаёти ҷамъиятӣ васеъ гардида, барои баланд бардоштани нақши онҳо дар рушди ҷомеа як қатор тадбирҳои давлатӣ амалӣ шудаанд. Дар ин давра зиёда аз 60 санади меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардида, барномаҳои давлатӣ оид ба рушди соҳибкории занон ва омодасозии кадрҳои роҳбарикунанда амалӣ шудаанд. Имрӯз тақрибан 42 % донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии кишварро духтарон ташкил медиҳанд. Ҳиссаи занон дар соҳаҳои иҷтимоӣ ва илм низ назаррас буда, аз ҷумла дар соҳаи тандурустӣ 71 %, дар маориф тақрибан 73 %, дар соҳаи фарҳанг 47%, дар байни олимон 37 %-ро ташкил медиҳад. Ҳамзамон, ҳиссаи занон дар фаъолияти соҳибкорӣ 28 %, дар хизмати давлатӣ 25,2 % ва дар мақомоти роҳбарикунанда 18,8 % мебошад. Ин нишондиҳандаҳо аз васеъ гардидани иштироки занон дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа шаҳодат медиҳанд. Истиқлолияти давлатӣ ҳамзамон ба таҳкими худшиносии миллӣ, рушди забони давлатӣ, эҳёи анъанаҳо, омӯзиши таърих ва муаррифии мероси фарҳангии тоҷикон имкониятҳои бештар фароҳам овард. Ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ, манзараҳои кӯҳӣ ва захираҳои табиии кишвар барои рушди сайёҳӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ имкониятҳои назаррас доранд. Мавқеи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ. Дар давраи истиқлолият Тоҷикистон сиёсати хориҷии мустақили худро ташаккул дода, дар ҳалли масъалаҳои муҳими минтақавӣ ва ҷаҳонӣ иштироки фаъолона дорад. Масъалаҳои марбут ба об, пиряхҳо, тағйирёбии иқлим, ҳифзи муҳити зист ва рушди устувор аз самтҳои муҳими ташаббусҳои байналмилалии кишвар ба шумор мераванд. Мавқеи Тоҷикистон дар масъалаҳои об ва тағйирёбии иқлим бо хусусиятҳои табиии кишвар, аз ҷумла мавҷудияти захираҳои бузурги обӣ ва пиряхҳо, алоқаманд аст. Дар шароити тағйирёбии иқлим ин масъалаҳо на танҳо аҳамияти миллӣ, балки аҳамияти минтақавӣ ва ҷаҳонӣ пайдо мекунанд. Аз ин нуқтаи назар, сиёсати хориҷӣ дар давраи истиқлолият тадриҷан ба яке аз воситаҳои муаррифии манфиатҳои миллӣ ва иштироки Тоҷикистон дар ташаккули рӯзномаи байналмилалии рушди устувор табдил ёфтааст. Ҳамин тариқ, 35 соли Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон давраи ташаккули давлатдории муосир, барқарорсозӣ ва рушди иқтисодӣ, густариши инфрасохтор ва тағйироти назарраси иҷтимоӣ гардид. Афзоиши ММД, рушди саноат ва энергетика, тавсеаи инфрасохтори нақлиётӣ, рушди илм ва маориф, коҳиши камбизоатӣ ва васеъ гардидани иштироки занон аз муҳимтарин тағйироти ин давра мебошанд. Дар баробари ин, дастовардҳои бадастомада заминаи марҳалаи нави рушдро фароҳам меоранд. Баланд бардоштани сифати рушди иқтисодӣ, афзоиши маҳсулнокии меҳнат, ташкили ҷойҳои кори босифат, рушди илм ва инноватсия, рақамикунонии иқтисодиёт, баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулоти ватанӣ ва истифодаи самараноки захираҳои табиӣ аз самтҳои муҳими оянда ба шумор мераванд. Аз ин рӯ, таҷрибаи 35 соли Истиқлолият на танҳо натиҷаи роҳи тайшуда, балки заминаи муайян намудани ҳадафҳо ва афзалиятҳои марҳалаи нави рушди Тоҷикистон мебошад. Рауфӣ Ф.А. – н.и.и., ходими пешбари илмии шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Тамошои дастаҷамъонаи ходимони илмӣ ва кормандони Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон аз рафти мулоқоти Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо кормандони соҳаи маориф бахшида ба Рӯзи Дониш