ИИД АМИТ — Институти иқтисодиёт ва демография

САЙЁҲӢ ҲАМЧУН МЕҲВАРИ РУШДИ СТРАТЕГИИ ИҚТИСОДИЁТ

Сайёҳӣ - захираи нави рушди иқтисодӣ Дар шароити тағйирёбии сохтори иқтисоди ҷаҳонӣ ва афзоиши рақобат барои ҷалби сармоя, технология ва захираҳои инсонӣ кишварҳо бештар ба соҳаҳое такя мекунанд, ки метавонанд ҳамзамон даромад, шуғл, сармоягузорӣ ва рушди минтақавиро таъмин намоянд. Барои Тоҷикистон яке аз чунин соҳаҳо сайёҳӣ мебошад. Дар солҳои охир сайёҳӣ дар сиёсати иқтисодию иҷтимоии кишвар ҷойгоҳи бештар касб намуда, ба яке аз самтҳои афзалиятноки рушди иқтисоди миллӣ табдил ёфтааст. Таваҷҷуҳи пайвастаи роҳбарияти давлат ба рушди соҳа, ташаккули инфрасохтори муосир, беҳтар намудани муҳити соҳибкорӣ, рушди роҳҳои нақлиётӣ, муаррифии имкониятҳои туристии кишвар ва таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ барои васеъ намудани заминаҳои рушди сайёҳӣ мусоидат кардааст. Қадами муҳим дар ин самт қабули Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 мебошад. Ҳуҷҷати мазкур барои соҳа нишондиҳандаҳои мушаххаси дарозмуддат пешбинӣ менамояд. Аз ҷумла, то соли 2030 саҳми сайёҳӣ дар ММД ба 8 фоиз ва ҳиссаи шуғл дар соҳа ба 10 фоиз расонида шудан ҳамчун нишондиҳандаҳои мақсаднок муайян шудаанд. Ин ҳадафҳо аҳамияти сайёҳиро аз доираи як бахши хизматрасонӣ берун бурда, онро ба як ҷузъи сиёсати диверсификатсияи иқтисоди миллӣ табдил медиҳанд. Бо таваҷҷуҳ ва дастгирии пайвастаи Пешвои миллат рушди ҳаматарафаи инфрасохтори сайёҳӣ, беҳтар намудани сифати хизматрасонӣ, ҷалби сармоягузориҳои дохилию хориҷӣ, инчунин густариши намудҳои ҷолиби сайёҳӣ, аз ҷумла сайёҳии кӯҳӣ, экологӣ, табобатию солимгардонӣ ва таърихию фарҳангӣ ба роҳ монда шуд. Ин раванд ба баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулоти сайёҳии кишвар мусоидат намуда, ба таъмини рушди устувори иқтисоди миллӣ заминаи ниҳоят мустаҳкам гузошт. Афзоиши мунтазами даромад аз ин соҳа ва густариши имкониятҳои он, дар навбати худ, ҷолибияти сармоягузории бахши сайёҳиро ба таври назаррас афзун намуд. Татбиқи механизмҳои дастгирии давлатӣ, аз ҷумла озод намудани ширкатҳои нави сайёҳӣ аз пардохти андоз аз фоида дар 5 соли аввали фаъолият, озод кардани воридоти таҷҳизот ва маводи сохтмонӣ барои бунёди объектҳои сайёҳӣ аз андоз аз арзиши иловашуда (ААИ) ва боҷҳои гумрукӣ ва кам кардани 50 фоизаи боҷҳои гумрукӣ барои воридоти автомашинаҳои нави мусофирбарии сайёҳӣ ба фаъол гардидани бахши хусусӣ такони ҷиддӣ бахшид. Дар натиҷа, шумораи ширкатҳои сайёҳии литсензиядор дар кишвар аз 300 адад гузашта, шабакаи субъектҳои хизматрасониро дар тамоми минтақаҳои кишвар фаро гирифт. Омили дигари калидии ҷолибияти сайёҳии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ содагардонии низоми воридот ва маъмурикунонии раводид мебошад. Гузариш ба платформаи онлайнии дарёфти раводид ба шаҳрвандони беш аз 120 кишвар имкон дод, ки бе муроҷиат ба консулгариҳо раводидро тавассути шабакаи Интернет дастрас намоянд. Тоҷикистон барои шаҳрвандони беш аз 60 кишвари ҷаҳон низоми бераводиди якҷониба (то 30 рӯз)-ро ҷорӣ намуд, ки ин иқдом рақобатпазирии кишварро дар бозори сайёҳии Осиёи Марказӣ ба таври назаррас афзун намуд. Эҷоди портали ягонаи сайёҳии миллии Тоҷикистон ва татбиқи барномаҳои мобилӣ барои пайгирии масирҳои сайёҳӣ ба рақамикунонии пурраи хизматрасониҳо мусоидат менамояд. Маҳз дар шароити болоравии талабот ба хизматрасониҳои сайёҳӣ ва беҳтар гардидани нишондиҳандаҳои макроиқтисодии соҳа, ҳаҷми сармоягузории мустақими хориҷӣ ба бахши сайёҳӣ дар соли 2025 ба 49,9 миллион доллари ИМА расид, ки нисбат ба соли гузашта 25 фоиз афзоиш ёфтааст. Ин тамоюли мусбат аз болоравии бесобиқаи эътимоди сармоягузорони хориҷӣ ва дохилӣ ба дурнамои рушди сайёҳии кишвар ва фароҳам овардани муҳити мусоиду эътимодбахши сармоягузорӣ шаҳодат медиҳад. Гузашта аз ин, афзоиши ҷараёни сармоягузорӣ ба бунёди меҳмонхонаҳо ва маҷмааҳои муосири сайёҳӣ, беҳсозии инфрасохтори нақлиётиву логистикӣ, рақамикунонии хизматрасониҳо ва диверсификатсияи маҳсулоти сайёҳӣ такони ҷиддӣ бахшид. Ин иқдомҳо имкон медиҳанд, ки на танҳо теъдоди сайёҳони хориҷӣ ва ҳаҷми даромади соҳа боз ҳам зиёд гардад, балки ҷойҳои нави корӣ таъсис ёфта, сатҳи фарҳанги хизматрасонӣ ва некӯаҳволии аҳолӣ дар минтақаҳои сайёҳии кишвар пайваста баланд бардошта шавад. Тадбирҳои пайваста ва пайгиронаи Роҳбарияти Давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба он равона гардидаанд, ки барои сармоягузорони ватанию хориҷӣ фазои мусоиди сармоягузорӣ, барои бахши хусусӣ имтиёзҳои муассири андозу гумрукӣ ва барои рушди инфрасохтори сайёҳӣ шароити муосир фароҳам оварда шавад. Татбиқи механизмҳои дастгирии давлатӣ, аз ҷумла озод намудани воридоти таҷҳизоту мавод барои бунёди инфрасохтори сайёҳӣ аз пардохтҳои гумрукӣ ва андоз аз арзиши иловашуда, ба фаъол гардидани бахши хусусӣ такони ҷиддӣ бахшид. Пайравӣ аз сиёсати фарогири стратегии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар партави дастуру супоришҳои Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон амалӣ мегардад, имкон медиҳад, ки кишвар дар доираи «Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» мавқеи худро ҳамчун яке аз самтҳои рақобатпазири сайёҳии минтақаи Осиёи Марказӣ таҳким бахшад. Бо дарназардошти иқтидори бузурги соҳа ва имкониятҳои мавҷуда, ҳадафҳои стратегӣ нишон медиҳанд, ки дар дурнамо ба 8% нишондиҳандаи Маҷмӯи Маҳсулоти Дохилӣ (ММД) ва ба 10% фарогирии шуғли аҳолӣ расонидани саҳми соҳаи сайёҳӣ ҳадафи комилан воқеӣ ва иҷрошаванда мебошад. Илова бар ин, истифодаи оқилона ва ҳифзи бекамукости беш аз 3000 ёдгории таърихию фарҳангӣ ва ҳудудҳои махсус муҳофизатшавандаи табиӣ (ки беш аз 22% ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд) ҳамчун принсипи асосии рушди устувори сайёҳӣ барои наслҳои имрӯзу оянда таъмин карда мешавад. Ҳамин тариқ, таҳлили самтҳои стратегии рушди соҳа нишон медиҳад, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сайёҳӣ аз як бахши одди хизматрасонӣ ба муҳаррики калидии рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ табдил ёфтааст. Эълон гардидани «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» (2019-2021), татбиқи низоми раводиди электронии e-Visa ва режими бераводид барои шаҳрвандони беш аз 60 кишвари ҷаҳон, афзоиши шумораи ширкатҳои сайёҳӣ ва муаррифии бренди миллии сайёҳӣ дар арсаи байналмилалӣ заминаҳои устуворро ҷиҳати бартараф намудани мушкилоти мавҷуда ва ноил шудан ба ҳадафҳои Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 фароҳам овардаанд. Истифодаи оқилона ва ҳифзи бекамукости беш аз 3000 ёдгории таърихию фарҳангӣ ва ҳудудҳои махсус муҳофизатшавандаи табиӣ (ки беш аз 22% ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд) ҳамчун принсипи асосии рушди устувори сайёҳӣ барои наслҳои имрӯзу оянда таъмин карда мешавад. Тоҷикистон барои рушди шаклҳои гуногуни сайёҳӣ имкониятҳои назаррас дорад. Кӯҳҳои баланд, пиряхҳо, кӯлҳо, манзараҳои табиӣ, минтақаҳои дорои иқлими гуногун, ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва анъанаҳои ғании мардумӣ метавонанд асоси ташаккули маҳсулоти рақобатпазири туристиро ташкил диҳанд. Аз ин нуқтаи назар, рушди сайёҳии кӯҳӣ ва экологӣ, сайёҳии фарҳангиву таърихӣ, табобатию солимгардонӣ, аграрӣ ва этнографӣ бояд ҳамчун бахшҳои ба ҳам алоқаманди як бозори ягона баррасӣ шаванд. Масъалаи асосӣ дар ин ҷо танҳо мавҷудияти захираҳои туристӣ нест. Тоҷикистон бояд ин захираҳоро ба маҳсулоти мукаммали туристӣ табдил диҳад. Масири ҷолиби сайёҳӣ бояд бо нақлиёт, роҳбалад, ҷойи будубош, ғизо, алоқа, хизматрасонии тиббӣ, амният ва имконияти пардохти рақамӣ пайваст бошад. Аҳамияти дигари стратегии сайёҳӣ дар он аст, ки он метавонад рушди иқтисодиро аз пойтахт ва марказҳои бузурги шаҳрӣ ба минтақаҳо интиқол диҳад. Рушди сайёҳии деҳот метавонад барои хоҷагиҳои кишоварзӣ, ҳунармандон, соҳибкорони хурд, занон ва ҷавонон манбаи нави даромад фароҳам оварад. Меҳмонхонаҳои хонагӣ, агротуризм, фурӯши маҳсулоти маҳаллӣ, ҳунарҳои мардумӣ ва хизматрасониҳои роҳбаладӣ метавонанд дар ташаккули иқтисоди маҳаллӣ саҳми бештар гузоранд. Аз ин лиҳоз, сиёсати сайёҳӣ бояд бо сиёсати рушди минтақаҳо, кишоварзӣ, ҳунармандӣ, фарҳанг, нақлиёт ва рушди соҳибкории хурду миёна бештар ҳамоҳанг карда шавад. Дар бозори ҷаҳонии сайёҳӣ рақобат на танҳо барои манзараҳои зебо, балки барои сифати таҷрибаи сайёҳ сурат мегирад. Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои муҳими марҳилаи нави рушди соҳа баланд бардоштани сифати хизматрасонӣ мебошад. Ин раванд омодасозии кадрҳои касбӣ, омӯзиши забонҳои хориҷӣ, рушди фарҳанги хизматрасонӣ, такмили малакаҳои роҳбаладон, менеҷерони меҳмонхонаҳо, кормандони тарабхонаҳо ва дигар субъектҳои хизматрасониро талаб менамояд. Дар баробари ин, зарур аст, ки нишондиҳандаҳои сифати хизматрасонӣ мунтазам арзёбӣ шуда, фикру мулоҳизаҳои сайёҳон ба низоми идоракунии соҳа ворид карда шаванд. Ҳамин тариқ, таҳлили ҳаматарафа ва амиқи самтҳои стратегии рушди соҳа нишон медиҳад, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сайёҳӣ аз як бахши одди хизматрасонӣ ба муҳаррики калидии рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ ва воситаи муҳими афзоиши даромади аҳоливу ҷалби сармояи хориҷӣ табдил ёфтааст. Сайёҳӣ барои Тоҷикистон танҳо соҳаи қабули меҳмонон нест. Он метавонад ба воситаи пайвасткунандаи сармоягузорӣ, соҳибкорӣ, шуғл, рушди минтақаҳо, фарҳанг, ҳунармандӣ, кишоварзӣ ва хизматрасониҳои муосир табдил ёбад. Силсилаи иқдомҳои созандаи Давлат ва Ҳукумати кишвар, аз ҷумла эълон гардидани «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» (2019-2021), татбиқи מוваффақияти низоми раводиди электронии e-Visa, ҷорӣ намудани режими бераводид барои шаҳрвандони беш аз 60 кишвари ҷаҳон, пешниҳоди имтиёзҳои бесобиқаи андозу гумрукӣ ба бахши хусусӣ ва муаррифии мақсадноки бренди миллии сайёҳӣ дар арсаи байналмилалӣ заминаи устувори институсионалӣ ва иқтисодиро фароҳам оварданд. Ин тадбирҳо на танҳо ба афзоиши мунтазами ҷараёни сайёҳон ва ҷолибияти сармоягузории соҳа такони ҷиддӣ бахшиданд, балки барои татбиқи муваффақонаи ҳадафҳои стратегии кишвар шароити мусоид эҷод намуданд. Ноил шудан ба ҳадафҳои баландмуддат, аз ҷумла ба 8% нишондиҳандаи Маҷмӯи Маҳсулоти Дохилӣ (ММД) ва ба 10% фарогирии шуғли аҳолӣ расонидани саҳми сайёҳӣ мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун яке аз марказҳои рақобатпазиртарин ва ҷолиби сайёҳӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ таҳким мебахшад. Юсуф Раҳмон, номзади илмҳои иқтисодӣ Мудири шӯъбаи таҳқиқоти инфрасохтории Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Муфассалтар

ҲИМОЯИ БОМУВАФФАҚИЯТИ РИСОЛАИ НОМЗАДИИ ИЛМИИ МАДАМИНЗОДА АСРOР АБДУЛЛО

Мадаминзода Асрор Абдулло рисолаи номзадии худро дар мавзӯи «Механизмҳои баланд бардоштани устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширии комплекси агросаноатии Тоҷикистон» аз рӯйи ихтисоси 5.2.6. Иқтисодиёти соҳаи аграрӣ дар Шурои диссертатсионии 6D.КОА-134 назди Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон ба номи Шириншоҳ Шоҳтемур бо муваффақият ҳимоя намуд. Рисолаи мазкур ба яке аз масъалаҳои муҳим ва мубрами рушди иқтисодиёти кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмини устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширии комплекси агросаноатӣ бахшида шуда, дар он масъалаҳои назариявӣ, методологӣ ва амалии баланд бардоштани самаранокӣ ва устувории фаъолияти корхонаҳои соҳаи истеҳсол ва коркарди маҳсулоти ширӣ мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд. Муаллиф дар таҳқиқоти худ омилҳои асосии таъсиррасон ба устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширӣ, вазъи кунунии рушди соҳа ва мушкилоти мавҷудаи фаъолияти корхонаҳои соҳаи мазкурро мавриди таҳлили ҳамаҷониба қарор додааст. Дар рисола ба масъалаҳои баланд бардоштани самаранокии истеҳсолот, истифодаи оқилонаи захираҳо, таҳкими иқтидори истеҳсолӣ ва молиявии корхонаҳо, инчунин такмили механизмҳои идоракунии фаъолияти иқтисодӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир шудааст. Яке аз ҷанбаҳои муҳими таҳқиқот таҳияи механизмҳо ва пешниҳодҳои илмӣ-амалӣ ҷиҳати баланд бардоштани устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Муаллиф бо истифода аз усулҳои муосири таҳлил ва арзёбии иқтисодӣ роҳҳои такмили фаъолияти корхонаҳо, баланд бардоштани рақобатпазирӣ ва самаранокии истеҳсолотро асоснок намудааст. Дар рисола ҳамчунин масъалаҳои рушди истеҳсоли маҳсулоти ширӣ, беҳтар намудани ҳамкории субъектҳои занҷираи истеҳсоливу коркарди маҳсулот, истифодаи самараноки иқтидорҳои мавҷуда ва фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди устувори корхонаҳои соҳа мавриди омӯзиши илмӣ қарор гирифтаанд. Натиҷаҳои таҳқиқот дорои аҳамияти назариявӣ ва амалӣ буда, пешниҳодҳои муаллиф метавонанд дар самти такмили сиёсати иқтисодии соҳаи кишоварзӣ, баланд бардоштани самаранокии фаъолияти корхонаҳои зеркомплекси ширӣ ва таъмини рушди устувори комплекси агросаноатии кишвар мавриди истифода қарор гиранд. Аҳли илм ва иштирокдорони ҷаласаи Шурои диссертатсионӣ сатҳи илмии рисола, аҳамияти назариявию амалии натиҷаҳои бадастомада ва саҳми муаллифро дар таҳқиқи масъалаҳои рушди иқтисодии зеркомплекси ширии АПК-и Тоҷикистон арзёбӣ намуда, ҳимояи рисоларо натиҷаи таҳқиқоти пайгирона ва заҳмати илмии муаллиф донистанд. Ҳимояи бомуваффақияти рисолаи Мадаминзода Асрор Абдулло бозгӯи таваҷҷуҳи муҳаққиқони ҷавон ба масъалаҳои муҳими рушди иқтисоди миллӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои илмии ҳалли мушкилоти соҳаи аграрии кишвар мебошад. Ин дастоварди илмӣ барои Мадаминзода Асрор Абдулло марҳилаи муҳими фаъолияти илмӣ ба ҳисоб рафта, барои рушди минбаъдаи таҳқиқоти ӯ дар самти иқтисодиёти аграрӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Ба Мадаминзода Асрор Абдулло дар фаъолияти минбаъдаи илмӣ, таҳқиқоти нави арзишманд, татбиқи натиҷаҳои илмӣ дар рушди иқтисодиёти аграрии кишвар ва фатҳи қуллаҳои нави илму дониш комёбиҳои рӯзафзун орзумандем.

Муфассалтар

МУАРРИФИ ШУРОИ ДИССЕРТАТСИОНИИ 6D.КОА-146 ДАР ИНСТИТУТИ ИҚТИСОДИЁТ ВА ДЕМОГРАФИЯИ АМИТ

Дар арафаи ҷашни 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷиҳати фароҳам овардани имкониятҳои нави илмӣ барои таҳқиқотчиён ва тақвияти низоми омодасозии кадрҳои илмии баландихтисос Шурои диссертатсионии 6D.КОА-146 таъсис дода шуд. Шурои мазкур дар назди Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ тибқи Фармоиши Раиси муассисаи давлатии «Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 3-юми сентябри соли 2026, №339/шд таъсис ёфта, барои баррасӣ ва ҳимояи диссертатсияҳо ҷиҳати дарёфти дараҷаҳои илмӣ фаъолияти худро ба роҳ мемонад. Дар маросими муаррифии Шурои нави диссертатсионӣ муовини раиси Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор Шарифзода Мумин Машокир ва мудири шуъбаи илмҳои ҷамъиятии Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои филологӣ Каримзода Мавзуна Асламҷон иштирок намуданд. Дар чорабинӣ директори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, доктори илмҳои иқтисодӣ Бобозода Комил Олимҷон, ки ҳамзамон раиси Шурои диссертатсиони 6D.КОА-146 мебошад, баромад намуда, аҳаммияти таъсиси Шурои навро барои рушди таҳқиқоти илмӣ ва омодасозии кадрҳои баландихтисос муҳим арзёбӣ намуд. Раиси Шуро дар баромади худ таъкид кард, ки таъсиси Шурои диссертатсионӣ дар назди Институт имкониятҳои муҳимми навро барои муҳаққиқон, докторантон ва унвонҷӯён фароҳам меорад. Қайд гардид, ки фаъолияти самараноки Шуро метавонад ба рушди таҳқиқоти илмии замонавӣ, баланд бардоштани сифати корҳои диссертатсионӣ ва таҳкими ҳамкории илмӣ мусоидат намояд. Ҳамзамон, таъкид гардид, ки аъзои Шуро бояд дар баррасии корҳои илмӣ ба меъёрҳои баланди илмӣ, масъулият ва риояи талаботи муқарраргардидаи омода намудани кадрҳои илмӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намоянд. Шурои диссертатсионӣ 6D.КОА-146 дар назди Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ ваколати баррасии диссертатсияҳоро барои дарёфти дараҷаи илмии доктори фалсафа (PhD)-доктор аз рӯйи ихтисосҳои 6D050600-Иқтисодиёт (6D050616-Географияи иқтисодӣ), 6D051800-Идоракунии лоиҳаҳо (6D051801-Идоракунии лоиҳаҳо) ва 6D051900-Ташкил ва бамеъёргирии меҳнат (6D051901-Иқтисодиёти меҳнат ва демография), инчунин барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илм ва доктори илм аз рӯйи ихтисоси 5.2. Иқтисодиёт (5.2.14. Иқтисодиёти меҳнат ва демография, 5.2.24. Идоракунии лоиҳаҳо ва 5.2.30. Географияи иқтисодӣ) дорад. Мавриди зикр аст, ки таъсиси Шуро дар баланд бардоштани нақши Институт ҳамчун яке аз марказҳои муҳимми таҳқиқоти иқтисодӣ ва демографии кишвар заминаи мусоид фароҳам меорад. Таъсиси чунин як сохтори илмӣ дар заминаи Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ барои рушди минбаъдаи таҳқиқоти бунёдӣ ва амалии иқтисодӣ, таҳкими заминаи илмии омӯзиши бозори меҳнат, демография, идоракунии лоиҳаҳо ва равандҳои рушди иқтисодиву иҷтимоӣ аҳаммияти муҳим дорад. Фаъолияти Шурои диссертатсионӣ ба фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳқиқотчиёни ҷавон, докторантон ва унвонҷӯён ҷиҳати анҷом додани таҳқиқоти илмии сатҳи баланд ва ҳимояи саривақтии рисолаҳои илмӣ мусоидат хоҳад кард. Таъсиси Шурои нави диссертатсионӣ барои Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ на танҳо рӯйдоди муҳимми илмӣ, балки қадами навбатӣ дар самти таҳкими иқтидори илмӣ, рушди мактаби таҳқиқотӣ ва омодасозии насли нави мутахассисони соҳибкасб ба ҳисоб меравад.

Муфассалтар

35 YEARS OF TAJIKISTAN'S INDEPENDENCE: KEY LEGISLATIVE ACHIEVEMENTS IN REGULATING DEMOGRAPHIC PROCESSES

Since gaining independence, the Republic of Tajikistan has experienced an unprecedented demographic leap. From 1991 to 2026, the country's population nearly doubled, rising from 5.5 million to nearly 11 million. Given limited land and economic resources, managing this rapid growth required the country's leadership to adopt a flexible, balanced, and strategically sound legal policy. The transition from Soviet paternalistic doctrines to sovereign demographic policy was marked by a series of significant legislative victories that enabled quantitative population growth to be transformed into qualitative human capital. To regulate demographic processes during the independence period, the state has developed and implemented, and continues to adopt, various programs, strategies, and concepts aimed at shaping and implementing state demographic policy. For example, the following key regulatory documents can be highlighted: - The Family Code of the Republic of Tajikistan (1998), which was amended in 2010 to set the minimum age for first marriage for men and women at 18 years. This measure was aimed at strengthening the stability of family relationships. Furthermore, in 2016, amendments were made to the Code, according to which persons who have not undergone a mandatory medical examination are not allowed to marry. - The Concept of the State Demographic Policy of the Republic of Tajikistan for 2003-2015; - The Law of the Republic of Tajikistan "On the Regulation of Traditions, Celebrations, and Rituals" (2007); - The Law of the Republic of Tajikistan on the Responsibility of Parents for the Education and Upbringing of Children (2011); - The Law of the Republic of Tajikistan "On the Prevention of Domestic Violence" (2013). One of the regulatory documents directly related to the management of demographic processes is the Concept of State Demographic Policy of the Republic of Tajikistan for 2003-2015, the purpose of which is to create conditions for the consistent resolution of demographic problems and improve the standard and quality of life of the population. 1. Paradigm Shift: Abandoning the Soviet System of Birth Stimulation (1996) The first strategic step of sovereign Tajikistan was a revision of the inherited mechanisms. In 1996, the state legislatively abolished the Soviet-era universal cash payments for large families. This decision did not represent a rejection of citizen support; it marked a shift to the concept of conscious family planning. Legislators shifted the emphasis from quantitative incentives to high-quality maternal and child health care, which helped balance the burden on the young republic's social budget. 2. The Law of the Republic of Tajikistan "On Migration" (1999) – the legal foundation for mobility Rapid demographic growth and a surplus of labor within the country required a clear legal response. Adopted in 1999, the Law of the Republic of Tajikistan "On Migration" was revolutionary for its time. It laid the legal, economic, and organizational foundations for regulating migration flows, dividing them into two key areas: • Labor migration: Legal mechanisms were created for the export of surplus labor abroad, which reduced social tensions within the country and ensured a significant influx of foreign exchange earnings. • Environmental migration: The law regulated a process unique to the region – the planned, state-subsidized resettlement of citizens from dangerous, high-altitude areas to economically promising valleys. 3. State Demographic Policy Programs The successive package of State Demographic Programs (covering periods up to 2015, 2024, and subsequent years) became a key instrument for the soft regulation of population reproduction. These regulations decentralized the reproductive health system. Legislation ensured the expansion of the network of family planning centers, leading to a systematic reduction in maternal and infant mortality in all five administrative regions of the country. 4. The Law "On the Population Census": An Empirical Framework for Management Effective regulation is impossible without accurate data. The adoption of the new version of the Law of the Republic of Tajikistan "On the Population Census" enshrined strict international standards for citizen counting. Regular rounds of censuses provided the state with a clear picture of the gender and age structure, internal migration, and the level of urbanization. With this legally validated data, the government was able to accurately calculate the burden on social infrastructure. 5. National Development Strategy (NDS-2030): Demography as an Economic Driver The main achievement of the current era is that demographic policy is no longer the isolated domain of the Ministry of Health or the Ministry of Labor. The National Development Strategy for the Period up to 2030 (NDS-2030) officially integrates demographic management into all sectors of the economy. Construction rates have been adjusted to this legal standard: in recent years, more than 1,500 new educational institutions and 660 healthcare facilities have been commissioned in the republic, ensuring infrastructure keeps pace with the "youth boom." The results of 35 years of independence demonstrate that Tajikistan avoided a demographic crisis thanks to a timely transition from harsh prohibitive or incentive measures to legal regulation of quality of life. Today's young population is not a demographic burden, but a key strategic resource and driver of the country's future economic growth. Akbar Subkhonov - Head of department of Demographic Research and Human Development of the Institute of Economics and Demography of the National Academy of Sciences of Tajikistan, PhD in Economics.

Муфассалтар

РУШДИ СОҲАИ САЙЁҲӢ ДАР ДАВРОНИ ИСТИҚЛОЛИЯТ: АФЗАЛИЯТҲО ВА ДУРНАМОИ РУШД

Пас аз ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991, кишвар ба ташаккули мавқеи худ дар арсаи байналмилалӣ, аз ҷумла дар соҳаи сайёҳӣ оғоз кард. Бо роҳнамоии Эъломияи Манила оид ба сайёҳии ҷаҳонӣ (1980), Эъломияи Гаага оид ба сайёҳӣ (1989), як қатор шартномаҳо ва ҳуҷҷатҳои дигари байналмилалӣ давлатҳои узви Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил 23 декабри соли 1993 дар шаҳри Ашқобод Созишнома оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи сайёҳиро ба имзо расониданд. Созишномаи мазкур аз 13 модда иборат буда, самтҳои асосии ҳамкорӣ дар соҳаи сайёҳиро муайян менамуд. Дар Тоҷикистон санади асосии меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаи сайёҳӣ, ки асосҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ташкилии фаъолияти сайёҳӣ, инчунин қоидаҳои ягонаи фаъолияти сайёҳиро дар ҳудуди ҷумҳурӣ муайян мекард, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 сентябри соли 1999, №824 «Дар бораи сайёҳи» гардид. Қонуни мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 сентябри соли 1999, №825 мавриди амал қарор дода шуд. Корхонаи воҳиди давлатии сайёҳии «Сайёҳ» дар давраи солҳои 2001-2006 ҳамчун ташкилоти тиҷоратии ҷумҳуриявӣ, ки фаъолияти худро дар асоси Созишномаи дуҷониба бо Вазорати иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ менамуд, фаъолият мекард. Соли 2007 дар назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳӣ таъсис дода шуд. Дар таҳкими минбаъдаи институтсионалии соҳаи мазкур, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нақши махсус дорад. Бо ташаббуси Пешвои миллат соли 2018 Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шуд, ки айни замон ҳамчун мақоми марказии ҳокимияти иҷроия дар ин самт фаъолият менамояд. Ин иқдом аҳаммияти стратегии соҳаи сайёҳиро барои рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар бозгӯ менамояд. Бо дарназардошти аҳаммияти соҳаи сайёҳӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон “Консепсияи рушди сайёҳӣ барои солҳои 2019–2029”-ро қабул намуд. Яке аз марҳилаҳои муҳим дар рушди бахши сайёҳӣ қабули “Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030” ба ҳисоб меравад. Дар айни замон, сайёҳӣ дар ҷумҳурӣ ба яке аз соҳаҳои сердаромади иқтисоди миллӣ табдил ёфта истодааст. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҳукумати кишвар ва олимони ҷумҳурӣ ба рушди сайёҳӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки рушди дурнамои иқтисоди Тоҷикистон аҳаммияти калон медиҳанд. Дар Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти муҳими рушди сайёҳӣ таъкид гардида, чунин пешниҳод шудааст: «…эълон гардидани соли 2018 ҳамчун Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ барои дарки аҳамияти ин соҳа дар ҳаёти иҷтимоию иқтисодии мардум такони ҷиддӣ бахшид ва шумораи сайёҳоне, ки соли 2018 аз Тоҷикистон боздид намуданд, нисбат ба соли 2017 2,5 баробар зиёд гардид. Аммо барои пурра амалӣ намудани ҳадафҳои пешбинишуда як сол кифоя нест. Бо мақсади суръат бахшидан ба ҳалли масъалаҳои зикршуда ва бо дарназардошти зарурати рушди инфрасохтори деҳот 26 декабри соли 2019 пешниҳод гардид, ки ташаббуси мазкур идома дода шуда, солҳои 2019–2021 “Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ” эълон карда шаванд» Дар Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 2022 чунин таъкид шудааст: «…Дар ин давра барои хизматрасонӣ ба онҳо зиёда аз 600 иншооти инфрасохтори сайёҳӣ сохта, ба истифода дода шуданд. Хотиррасон менамоям, ки бо мақсади ҷалби бештари сайёҳон ва сармоягузориҳои хориҷӣ Тоҷикистон аз 1 январи соли 2022 барои шаҳрвандони 52 кишвар низоми якҷонибаи бидуни раводидро ҷорӣ намуд ва зарур аст, ки аз ин раванд самаранок истифода бурда шавад. Ҳамчунин, бо ҳамин мақсад барои шаҳрвандони 126 кишвар пешниҳоди раводиди Ҷумҳурии Тоҷикистон бо тартиби содакардашуда ҷорӣ карда шудааст». Ҳамзамон, Пешвои миллат дар Паёми соли 2024 низ чунин таъкид намуданд: “…Дар солҳои 2018–2023 барои рушди соҳаи сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ чор лоиҳаи давлатии сармоягузорӣ ба маблағи 330 миллион сомонӣ амалӣ карда шуд. Ғайр аз ин, ба субъектҳои соҳа аз ҷониби низоми бонкии кишвар зиёда аз 300 миллион сомонӣ қарзҳои имтиёзнок ҷудо карда шуданд. Дар ин давра 1450 иншооти сайёҳӣ таъсис дода шуд… Соли 2023-юм 15 ёдгории таърихиву фарҳангии тоҷикон ба Феҳристи фарҳанги моддӣ ва ғайримоддии ЮНЕСКО ворид карда шуд, ки боиси эътибори бештар пайдо кардани фарҳанги бостонии миллати тоҷик дар байни ҷомеаи башарӣ гардид. Бо мақсади густариш бахшидани тармиму барқарорсозӣ ва ҳифзи ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ, инчунин, рушди сайёҳӣ дар ин самт пешниҳод менамоям, ки дар назди Ҳукумати мамлакат сохтори алоҳида – Агентии ҳифзи мероси таърихиву фарҳангӣ таъсис дода шавад». Пеш аз ҳама, бояд ба як нуқтаи хеле муҳим, яъне иқтидори нодири сайёҳии кишвари мо таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Дар “Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030” аз ҷумла таъкид шудааст, ки: «…мероси бойи таърихию фарҳангии Тоҷикистон, табиати нодири он бо кӯлҳои бемисл, ҳайвоноту набототи нодир, инчунин кӯҳҳои баланд шароити муҳими рушди соҳаи сайёҳӣ ва афзоиши саҳми ин соҳа дар маҷмӯи маҳсулоти дохилии (ММД) кишвар мебошанд». Қабули сайёҳон дар ҳудуди кишвар барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, ташаккули сохтори хизматрасонӣ ба аҳолӣ ва ба даст овардани даромади назаррас барои бахши хусусӣ ва давлатӣ аз ҳисоби фурӯши молу хизматрасониҳо, инчунин андозу пардохтҳои вобаста ба фаъолияти сайёҳӣ мусоидат менамояд. Барои бисёр кишварҳо соҳаи сайёҳӣ ба яке аз сарчашмаҳои муҳими воридшавии асъори хориҷӣ табдил ёфта, дар натиҷа дар тақсимоти байналмилалӣ ва дохилии меҳнат мавқеи махсусро ишғол менамояд. Илова бар ин, иқтисодиёти устувор кафили боэътимоди рушди босуботи соҳаи сайёҳӣ мебошад. Шумораи сайёҳоне, ки ҳамасола ба кишвар ташриф меоранд, воқеан сол ба сол афзоиш ёфта, ба рушди иқтисодиёти миллӣ саҳми назаррас мегузорад. Ин равандро маълумоти омории пешниҳодшуда низ тасдиқ менамояд. Тибқи омори расмӣ, аз соли 1996 то 2025 шумораи сайёҳон аз 700 нафар то 1 миллиону 784 ҳазор 400 нафар афзоиш ёфт ва ҳаҷми умумии хароҷоти сайёҳони вурудӣ ба иқтисодиёти ҷумҳурӣ дар соли ҷорӣ аз 892 миллион доллар гузашт. Соли 2025 саҳми умумии рушди сайёҳӣ вурудӣ ба ММД-и кишвар 5,6 %-ро ташкил дод, ки ин аз самаранокии баланди соҳа шаҳодат медиҳад. Моҳияти самти афзалиятноки рушди иқтисодиёт эълон намудани соҳаи сайёҳӣ дар он ифода меёбад, ки он яке аз самтҳои самараноки сармоягузории маблағҳо ба ҳисоб рафта, метавонад дар муҳлати кӯтоҳ натиҷаҳои назарраси иқтисодӣ ба даст оварад. Ҳамин тавр, рушди соҳаи сайёҳӣ дар Тоҷикистон на танҳо барои ҷалби сайёҳони хориҷӣ ва ворид намудани асъори хориҷӣ, балки барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди соҳибкорӣ, беҳтар намудани инфрасохтор ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ низ аҳамияти муҳим дорад. Маълумоти оморӣ шаҳодат медиҳад, ки дар ҷумҳурӣ дар соли 2025 зиёда аз 367 корхонаи соҳаи сайёҳӣ фаъолият менамояд, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 20 адад зиёд мебошад. Аз шумораи умумии корхонаҳои ба қайд гирифташуда 225 адад меҳмонхона, 61 адад мотел ва хостел, 56 адад осоишгоҳ, 4 адад лагери солимгардонӣ, 6 адад маркази табобатӣ, 10 адад хонаи истироҳатӣ, 1 адад пансионат ва 4 адад пойгоҳи сайёҳӣ мебошанд. Дар Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон 191 ширкати сайёҳӣ ба қайд гирифта шудааст. Аз ҷумла, 31 ширкат дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, 93 ширкат дар шаҳри Душанбе, 42 ширкат дар вилояти Суғд, 15 ширкат дар вилояти Хатлон ва 10 ширкат дар шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ фаъолият менамоянд. Барои ташаккул додани соҳаи сайёҳӣ зарур аст, ки бо дарназардошти хусусиятҳои ҷуғрофӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва экологӣ ва ҳамчунин расму оини мардуми тоҷик маҷмӯи чорабиниҳое амалӣ карда шаванд, ки ба ташкили соҳаи сердаромади сайёҳӣ равона гардидаанд. Ҳар як қадам дар самти рушди соҳаи сайёҳӣ бояд аз ҷиҳати илмӣ таҳия ва аз ҷиҳати назариявӣ асоснок карда шавад. Мо чунин мешуморем, ки пеш аз ҳама зарур аст, ки асосноккунии илмии ташаккул ва рушди соҳаи сайёҳӣ дар ҷумҳурӣ таҳия карда шавад. Аз ҷумла, захираҳои сайёҳии минтақаҳои ҷумҳурӣ муайян ва шиносномадор карда шуда, инчунин ҳаҷми қобили қабули сарбории рекреатсионӣ ба онҳо муайян карда шавад. Ҳамзамон, чорабиниҳо оид ба маркетинги хизматрасониҳои сайёҳӣ, курортӣ, меҳмонхонагӣ ва дигар намудҳои хизматрасонӣ таҳия карда шаванд. Пешниҳод менамоем, ки низоми ягонаи давлатии стандартизатсия ва сертификатсияи молу хизматрасониҳои сайёҳӣ таъсис дода шавад. Ҳамчунин зарур аст, ки стандарти ягонаи таснифотии талабот ва тарифҳо барои соҳаи сайёҳӣ таҳия карда шавад. Ташаккули соҳаҳои нави иқтисодиётро бояд ҳамчун қонунияти пешрафтае дарк намуд, ки бо рушд ва васеъ гардидани сохтори иқтисодиёт алоқаманд мебошад. Илова бар ин, дар ҷумҳурӣ зарурати рушди сайёҳӣ ҳам аз нуқтаи назари иҷтимоӣ ва ҳам аз ҷиҳати иқтисодӣ тақозо менамояд, ки фаъолияти ин соҳа дар шакли соҳавӣ ташкил ва идора карда шавад. Афзоиши шумораи сайёҳони вурудӣ ба маънои зиёд шудани ҷойҳои корӣ дар соҳаи сайёҳӣ ва соҳаҳои бо он алоқаманд мебошад, ки дар навбати худ барои баланд бардоштани сатҳи некӯаҳволии мардум замина фароҳам меорад. Барои ба таври назаррас афзоиш додани ҷараёни сайёҳӣ ба Тоҷикистон «ҷаҳиши стратегӣ» зарур аст: 1. Ин метавонад бо ташаккули бренди миллии сайёҳӣ алоқаманд бошад. Зеро, барои Тоҷикистон бренди ғайриоддӣ метавонад телескопи расадхонаҳои баландкӯҳ ва рушди сайёҳии астрономӣ ҳамчун самти асосии алтернативӣ гардад. Барои рушди сайёҳии астрономӣ баргузории Конгресси умумиҷаҳонии астрономӣ метавонад нақши муҳим дошта бошад, агар ташаббуси ташкили онро Академияи миллии илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва сохторҳои дахлдори давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ҷалби ЮНЕСКО ва ташкилотҳои Созмони Милали Муттаҳид дар соҳаҳои фарҳанг, тиҷорат, сайёҳӣ ва варзиш ба зимма гиранд. Баргузории чунин конгресс метавонад оғози таъсиси Фонди байналмилалии рушди сайёҳии астрономӣ гардад. Вобаста ба ин «…Физики покистонӣ, барандаи Ҷоизаи Нобел дар соҳаи физика Абдус Салом дар бораи ин пойгоҳ чунин изҳори назар карда буд: «Лабораторияи Помир оид ба нурҳои кайҳонӣ пойгоҳи нодир ва ивазнашаванда барои физикони тамоми ҷаҳон мебошад. Он ҳамаи сарҳадҳои сиёсӣ ва миллиро аз байн бурдааст ва бояд ҳамчун ёдгории маърифатнокии мардуми тоҷик ҳифз карда шавад…». 2. То имрӯз ҳаҷми хеле зиёди иттилооти илмӣ оид ба натиҷаҳои таҳқиқоти “Роҳи бузурги Абрешим” ҷамъоварӣ гардидааст. Ҳамзамон, хусусиятҳои сайёҳии ин роҳ дар амал татбиқ шуда, ширкатҳои сайёҳӣ имрӯзҳо намудҳои гуногуни сайёҳатро аз рӯйи хатсайрҳои сершумори он пешниҳод менамоянд. Фарзияе вуҷуд дорад, ки таърихи ин роҳ ба умқи даврони қадим, яъне ба ҳазораи III–II то милод мерасад. То пайдо шудани ба истилоҳ “Роҳи абрешим” роҳҳои дигаре вуҷуд доштанд, ки бевосита бо Тоҷикистон алоқаманд буданд. Яке аз онҳо “Роҳи Лоҷувар” буд, ки бо истихроҷи санги лоҷувард дар кӯҳҳои Бадахшон ва интиқоли он ба дарборҳои шоҳони минтақаи байни дарёҳои Даҷла ва Фурот, Миср ва Ҳиндустон дар ҳазораҳои III–II то милод алоқаманд буд. Дар ҳазорсолаи I то милод “Роҳи Лоҷувар” инчунин ба самти Шарқ - ба Чин - равона гардид. Барои эҳёи “Роҳи Лоҷувар” заминаҳои кофӣ мавҷуданд ва ин роҳ метавонад ба яке аз самтҳои алтернативии рушди сайёҳӣ табдил ёбад. Ин роҳ Тоҷикистон, Афғонистон, Покистон ва Ҳиндустонро бо ҳам мепайвандад. Ин хатсайрро метавон дар доираи фаъолияти Созмони ҳамкории Шанхай (СҲШ) ташкил намуд, бо дарназардошти он ки Ҳиндустон ва Покистон узви СҲШ мебошанд. Хатсайри байналмилалии сайёҳӣ аз Тоҷикистон то Ҳиндустон бо масофаи 129 км (аз ҳудуди Афғонистон — 35 км ва Покистон — 65 км) таҳти унвони ТАПҲ (Роҳи қадимаи Лоҷувар) метавонад ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди сайёҳии байналмилалӣ истифода шавад. 3. Яке аз самтҳои муҳими рушди сайёҳӣ дар ҷумҳурӣ сайёҳии байналмилалии шикорӣ ба ҳисоб меравад. Туроператорҳо бастаҳои махсуси сайёҳиро пешниҳод мекунанд, ки арзиши як иҷозатнома барои шикори бузи пармашох аз 50 то 60 ҳазор доллари ИМА ва барои шикори гӯсфанди кӯҳии «Марко Поло» аз 10 то 15 ҳазор доллари ИМА мебошад. Инчунин, дар заминаи мамнӯъгоҳҳои ноҳияҳои Шамсиддин Шоҳин, Дарвоз ва Мурғоб дар доираи фаъолияти хоҷагиҳои шикорӣ, имкониятҳои рушди сайёҳии кӯҳӣ дар якҷоягӣ бо шикор мавҷуданд. 4. Пиряхҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) аз ҷиҳати илмӣ ва сайёҳӣ низ таваҷҷуҳи зиёд доранд. ВМКБ яке аз минтақаҳои бузурги ҷаҳон ба ҳисоб меравад, ки бо пиряхҳои азим ва маркази муҳими пиряхшиносии муосири кӯҳӣ фарқ мекунад. Пиряхҳо на танҳо захираи муҳими об ба ҳисоб мераванд, балки ҳамчун ҷузъи ҷудонашавандаи манзараҳои кӯҳӣ таваҷҷуҳи сайёҳон ва варзишгарони намудҳои кӯҳӣ ва обии варзишро низ ба худ ҷалб менамоянд. Таъмини шароити мусоид ва сохтмони роҳҳои симдор (канатӣ) дар минтақаҳои пиряхии Бадахшон метавонад барои интиқоли сайёҳон ба ҳавзаҳои пиряхҳо мусоидат намояд. Дар ин мавзеъҳо сайёҳон метавонанд аз манзараҳои ғайриоддӣ ва нотакрори баландкӯҳҳои пиряхии Бадахшон баҳра баранд. Истифодаи оқилонаи захираҳои рекреатсионӣ ҳамзамон масъалаи таъсиси «Боғи пиряхӣ»-ро дар ВМКБ ба миён мегузорад. Он аз мамнӯъгоҳҳо бо он фарқ хоҳад кард, ки вазифаи он танҳо ҳифзи олами ҳайвонот ва наботот набуда, балки шинос намудани одамон бо муҳити табиӣ, тарбия намудани муҳаббат ба табиат, омӯзонидани қонунҳои табиат ва хусусиятҳои рушди он мебошад. Таҷрибаи таъсиси боғҳои пиряхӣ дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Канада ҳанӯз аз охири асри XIX мавҷуд аст. Боғҳои пиряхии машҳури ҷаҳонии Йохо, Кутеней, Банф ва Глейшер тамоми минтақаҳои табииро аз ҷангалҳо то қуллаҳои бо барфи абадӣ пӯшидашуда фаро мегиранд. Дар даҳсолаи охир дар ин минтақаҳо афзоиши босуръати ҷараёни сайёҳӣ ба назар мерасад. 5. Марвориди иқтидори захираҳои сайёҳии кишварро метавон бо итминони комил ноҳияи Сангвор (Тавилдара) номид. Он аз рӯйи масоҳат яке аз калонтарин ноҳияҳо дар байни ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ба ҳисоб меравад. Баландтарин қуллаҳои ноҳия аз 6500 метр аз сатҳи баҳр баландтаранд ва дар ҳудуди он ҷамъшавии зиёди пиряхҳо мавҷуд аст. Дар водии Обихингов мақбараи Ҳазрати Бурхи ҷойгир мебошад. Дар тӯли садсолаҳо ба Ҳазрати Бурхи корвонҳои зиёди зиёраткунандагон аз гӯшаҳои гуногуни Аморати Бухоро, инчунин аз Афғонистон ва Ҳиндустон меомаданд. Имрӯзҳо ҳазорон нафар зиёраткунандагон аз Ӯзбекистон, Қирғизистон ва дигар кишварҳо ба ин мавзеъ ташриф меоранд. Ҷойи дигари зебои ин ноҳия “Ҳавзи кабуд” ном дорад, ки дар он ҷо таъсиси пойгоҳи сайёҳӣ барои 100 нафар имконпазир ва зарур мебошад. Бо дарназардошти гуногунии минтақаҳои табиии ин ноҳия, эълон намудани он ҳамчун минтақаи байналмилалии сайёҳӣ мувофиқи мақсад мебошад. 6. Яке аз самтҳои афзалиятнок ва хеле босуръати рушди сайёҳӣ дар Тоҷикистон метавонад «сайёҳии сабз» бошад. «Сайёҳии сабз» шакли фаъол ва бевоситаи боздид аз ҳудудҳое мебошад, ки дорои шароити хоси табиӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Ин намуди сайёҳӣ ба ҳифзи муҳити табиӣ ва фарҳангии минтақаҳои мавриди боздиди сайёҳон равона карда шудааст. Ҷанбаҳои ҷолиби сайёҳии сабз аз арзиши муҳити табиӣ, мавҷудияти объектҳои этнографӣ ва машғулиятҳои фаъоли сайёҳӣ бидуни расонидани зарар ба муҳити зист иборат мебошанд. Дар аксари ҳолатҳо муҳити орому осуда таъсири мусбати эҳсосиро ба сайёҳ мерасонад. Ин метавонад кӯҳҳо ё ҷангалҳо, дарёҳо, кӯлҳо ё баҳр ва дигар манзараҳои табиӣ бошад. 7. Дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) зиёда аз 600 кӯл ва беш аз 20 дарё ва ҷӯйбор бо шохобҳои паҳлуӣ мавҷуд аст. Яке аз захираҳои муҳими рекреатсионӣ чашмаҳои минералӣ (хунук ва гарм) мебошанд. Аз тақрибан 80 чашмаи минералӣ, айни замон, танҳо 4 чашма, аз ҷумла Гармчашма, Авуч, Андароб ва Ҷелондеҳ фаъолият менамоянд. Дар заминаи чашмаҳои боқимонда метавон муассисаҳои табобати обӣ, шуъбаҳои физиотерапевтӣ ва хонаҳои истироҳатӣ бунёд намуд. Истифодаи чашмаҳои гарм ва термалӣ барои рушди минтақа, бешубҳа, метавонад шумораи зиёди сайёҳонеро ҷалб намояд, ки ба истироҳати фаъол ва солимгардонӣ таваҷҷуҳ доранд. Ҳамаи гуфтаҳои боло ба мо имкон медиҳанд ба чунин хулоса бирасем, ки Тоҷикистон ҳамчун кишвари кӯҳӣ дорои иқтидори бузурги рушди сайёҳӣ мебошад. Рушди ин соҳа дар навбати худ метавонад ба яке аз самтҳои пешбарандаи рушди иқтисодиёт ва баланд бардоштани сатҳи некӯаҳволии сокинони кишвар дар асри XXI табдил ёбад. Шодиев Ҷ. Р. – ходими пешбари илмии шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Муфассалтар

Институти иқтисодиёт ва демография

ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

МАФҲУМИ ИСТИҚЛОЛИЯТ АЗ ДИДГОҲИ ОЛИМИ ҶАВОН

Бинои нави Институти иктисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Хабарҳо

САЙЁҲӢ ҲАМЧУН МЕҲВАРИ РУШДИ СТРАТЕГИИ ИҚТИСОДИЁТ

ҲИМОЯИ БОМУВАФФАҚИЯТИ РИСОЛАИ НОМЗАДИИ ИЛМИИ МАДАМИНЗОДА АСРOР АБДУЛЛО

МУАРРИФИ ШУРОИ ДИССЕРТАТСИОНИИ 6D.КОА-146 ДАР ИНСТИТУТИ ИҚТИСОДИЁТ ВА ДЕМОГРАФИЯИ АМИТ

35 YEARS OF TAJIKISTAN'S INDEPENDENCE: KEY LEGISLATIVE ACHIEVEMENTS IN REGULATING DEMOGRAPHIC PROCESSES

РУШДИ СОҲАИ САЙЁҲӢ ДАР ДАВРОНИ ИСТИҚЛОЛИЯТ: АФЗАЛИЯТҲО ВА ДУРНАМОИ РУШД

Таълим

Магистратура

Аспирантура / PhD

Шӯрои диссертационӣ

Фаълияти илмӣ

Монографияҳо ва китобҳо

Маҷаллаи илмӣ

Конференсия

Аснод ва маҳзани маълумот

Барои тамос

Суроға

Телефон

Email