СОҲИБИХТИЁРИИ ДАВЛАТӢ ВА РИЗОИЯТИ МИЛЛӢ
Омилҳои калидие, ки боиси устуворӣ ва рушди устувори давлату миллати мо мегарданд.
Дар таърихи давлату миллатҳои ҷаҳон рӯйдоду санаҳои муҳиме ҳастанд, ки аҳамият ва мақому манзалати онҳо бо гузашти солҳо ҳамчун сарвати миллӣ баландтар мегардад ва мардумро ба эҳтирому арҷгузорӣ ва ҳифзу густариши ин дастоварду бозёфти гаронбаҳо ҳидояту роҳнамойӣ месозад. Барои халқи Тоҷикистон Рӯзи Ваҳдати миллӣ аз ҷумлаи чунин санаҳои таърихӣ ва тақдирсоз мебошад.
29 сол қабл, яъне бисту ҳафтуми июни соли 1997 баъди музокироти бисёр тӯлонӣ ба хотири ҳифзи якпорчагии марзу буми кишвар таъмини сулҳу субот, сарҷамъии миллат ва зиндагии ороми сокинони мамлакат Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид, ки ин санади муҳим дар таърихи навини халқамон аз ҷумлаи асноди сарнавиштсоз ба ҳисоб меравад. Зеро Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ хотима бахшида, барои оғози рушди давлатдории Тоҷикистони соҳибистиқлол ва ҳаёти орому осудаи мардуми он шароити мусоид фароҳам овард.
Зуҳури падидаи Ваҳдати миллӣ аслан марбут ба ташаккули давлатҳои миллӣ аст, зеро маҳз дар доираи давлати миллӣ зарурати ба даст овардани эҳсоси умумияти ягонаи сиёсии мардум, ки дар як воҳиди маъмурӣ зиндагӣ доранд, боло меравад. Бинобар ҳамин ҳам, Ваҳдат хусусияти миллиашро танҳо дар доираи ташаккули давлати миллӣ пайдо мекунад ва мавриди татбиқ қарор мегирад. Бинобар ин, нақши давлат дар таҳкими Ваҳдати миллӣ меафзояд, зеро он баҳри таъмини рушди иқтисодӣ, суботи иҷтимоӣ ва равнақи фарҳанги миллӣ манфиатдор аст.
Агар мухтасар шарҳ диҳем, ваҳдати миллӣ воқеан ҳам марбут ба омилҳои гуногунҷанбаест, ки дар он нақши муассирро ҳамоҳангсозии фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ мебозад. Ҳаёти ҷамъиятии баъзе аз кишварҳои пасошӯравӣ, ки бар асари ихтилофи байниҳамдигарии ниҳодҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ мубталои муноқишоти дохилӣ гаштанд, собит карданд, ки дар доираи қонунҳо ҳамоҳанг сохтани ниҳодҳои давлатӣ, ки дар кишварамон ба вуқӯъ пайваст, барои амалияи ҷомеасозиамон комилан дуруст буд.
Ҳоло, бо назардошти авзои ҷаҳони муосир далели бебаҳс аст, ки ба даст овардани ризоияти миллӣ, қатъи ҷангу хунрезӣ ва расидан ба зиндагии ором кори саҳлу осон набуд. Аз ин лиҳоз, ба насли наврас, ки аз даҳшати он замон нисбатан иттилои камтар доранд, шарҳу тавзеҳ бояд диҳем, ки дар ибтидои солҳои навадуми асри гузашта, яъне дар он айёми фоҷиаборе, ки дар натиҷаи фитнаву дасисаи неруҳои бадхоҳи хориҷӣ авзои сиёсиву иҷтимоии мамлакат рӯз ба рӯз печидаву ноором мегардид, нишастан ба сари мизи мулоқот ягона роҳи аз нобудӣ раҳойӣ бахшидани давлати тозаистиқлоли тоҷикон ва наҷоти миллату мардуми Тоҷикистон аз парокандагӣ буд.
Хеле рамзӣ аст, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон кори худро аз рӯзҳои аввали корӣ аз сулҳ оғоз намуд ва ин сиёсат ба хотири оромиву осоиши кишвар ва хушбахтиву сарбаландии халқи азизамон идома дорад. Пешвои миллат эътироф шудани Президенти ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон баландтарин дараҷаву мартабаи инсоне мебошад, ки аҳли диёр бо ҳидояташ баҳри иҷрои корҳои бузург талош мекунанд. Дар ҳама давра таъмингари осудагию хушбахтӣ, ҳамеша аз ҷониби Худову халқ подоши худро мегирад. Аслан маънои сарварӣ ба дӯш гирифтан бори гарони масъулият аст, ки онро фақат ҷисми солҳо обутобёфта ва дидагони аз хоб рӯтофта бардошта метавонад. Танҳо инсони дорои қудрату ҷасорат аз монеаҳои хатарнок гузашта, ба дигарон пайки зиндагӣ ва муждаи осудагӣ мерасонад.
Ҷонфидоиҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки нахуст бо дарёи раҳму фаҳми худ оташи ҷанги таҳмилдодашударо хомӯш ва ба ҳамдигар муҳаббат бастани кинадоронро таъмин кард ва садои марговари камонро ба оҳанги хандаи зиндагибахши кӯдакон табдил дод, аз хотири сипосгузорон фаромӯш нашуд ва намешавад. Ҷодаи расидан ба ваҳдати миллӣ душвор, пур аз хатар ва ноҳамвор буд, аммо ирода ва мавқеи Президент қавию устувортар.
Роҳи пурифтихоре, ки Тоҷикистони соҳибистиқлол дар зарфи 29 соли баъди имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон паймудааст, ба садсолаҳо баробар буда, моҳияти ин сабақи таърихӣ бояд ба наслҳои имрӯзаву оянда ҳамчун раҳнамои зиндагӣ омӯзонида шавад, зеро дар шароити мураккаби ҷаҳони муосир барои пешрафти устувори кишвари мо, қабл аз ҳама, ваҳдати миллӣ ва оромиву суботи ҷомеа мисли обу ҳаво зарур мебошад.
Дар таърихи навини давлатдории мо имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ҷойгоҳи бениҳоят баланд дорад. Он дар сафҳаи таърих низ таври хосса сабт ва баҳогузорӣ мешавад. Хусусияти аз ҳама муҳимаш он аст, ки мо тавонистем дар як давраи хеле кӯтоҳ сулҳро ба даст орем. Ҳарчанд он душвор ва ба андешаи баъзе тангназарон амале буд иҷроношуданӣ. Аммо ин кори хайр амалӣ шуд. Тавре аз маъхазҳои марбут ба Иҷлоси шонздаҳуми Шурои Олӣ бармеояд, ки хишти аввалро дар эъмори бинои сулҳу ваҳдати миллӣ маҳз Сарвари тозаинтихоби давлати тоҷикон - Эмомалӣ Раҳмон гузоштаанд. Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз ҷаласаҳои Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин изҳор намуда буданд, «мавзӯи асосии ҳамаи масъалаҳои Шурои Олӣ андешидани тадбирҳои зарурӣ ҷиҳати ба эътидол овардани вазъияти ҷамъиятию сиёсии ҷумҳурӣ мебошад».
Қобили зикр аст, ки нахуст дар Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи гурезагон» (24 ноябри соли 1992) қабул гардида буд.Баробари мавриди амал қарор додани ин қонун масъалаи бозгашти фирориён ба Ватан дар сатҳи давлатӣ мавриди баррасӣ қарор дошт. Тамоми тадбирҳо андешида шуданд, то ки мардуми берун аз марз, дар дигар давлатҳо қарордошта, ҳар чӣ зудтар ба Ватан баргардонда шаванд. Бо ин мақсад Қарори Раёсати Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 январи соли 1993 «Дар бораи сафари ҳайати намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Давлати Исломии Афғонистон» қабул шуд. Тавре дар қарори мазкур омадааст, барои иштирок намудан дар музокироти байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Афғонистон ҷиҳати ҳалли масъалаи ба Ватан баргардондани фирориёни Тоҷикистон, ки имрӯз дар қаламрави Ҷумҳурии Исломии Афғонистон панаҳ бурдаанд, дар ҳайати 19 нафар намояндагони Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ мегардад. Ин нахустин ҳайати намояндагӣ дар сатҳи давлатӣ буд, ки ба Ҷумҳурии Исломии Афғонистон сафари корӣ дошт. Кӯшиши нахустин дар шароити хеле душвор, ки даргириҳо ҳанӯз идома доштанд, ба мақсади ба Ватан баргардондани фирориён буд. Ҳайати мазкурро лозим омад, ки чанд маротиба бо фирориён, гурӯҳҳои мухолифин вохӯрию суҳбатҳои тӯлонӣ намояд. Кӯшишҳо беҳуда набуданд.
Муроҷиатномаи Сарвари давлат, Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба фирориён дилгармӣ ва эътимод ба ояндаи некро мебахшид. Ин муроҷиат аз меҳру муҳаббати Сарвари давлат ба мардуми худ, сарзамини аҷдодӣ дарак медод, ки ҳамагонро ба сарҷамъиву Ваҳдати миллӣ талқин мекард. Дар Муроҷиатномаи Сарвари давлат чунин суханони самимӣ омадаанд: «Моҳҳост, ки гуфтушунидҳои самарабахш бо неруҳои гароишҳои мухталифи сиёсӣ ҷорист ва мо азми қавӣ дорем, ки ҷиҳати тафоҳуми комили ҳама фарзандони модари тоҷик онро давом диҳем. Бародар аз пайи кини бародар намеравад. Ҳама муштоқи дидори шумоянд ва бовар доранд, ки шумо имрӯзу фардо боз хоҳед баргашт, дасти бародарони худ хоҳед гирифт ва Ватани ниёгони хешро обод, чароғи хонаи падариро равшан хоҳед кард».
Дар ҳамон марҳилаи ҳассос муҳтавои асосии мулоқоти Роҳбари мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо мардум сулҳу ваҳдат буд.Таъкид карда буданд, ки мо бояд дар атрофи як ҳадафи бузург -бунёд кардани давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон ва ба ин васила ба даст овардани Ваҳдати миллӣ муттаҳид шавем. Ҳамзамон, бо неруҳои мухолиф гуфтушунидҳо идома доштанд. Осон набуд ин гуфтушунид ва суҳбату мулоқот. Аммо бо маслиҳат ва пешниҳоди Сарвари давлат он идома меёфту ҳар гуфтушунид якдигарро бо ҳам наздик мекард. Бо кӯшиши зиёд роҳ ба сӯйи сулҳу Ваҳдат кушода мешуд. Пас аз бисту як вохӯриву музокироти тарафҳо, ки ба хотири рафъи хатарҳои таҳмилӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ қариб чор сол идома ёфт, низои миллӣ бартараф гардида, ниҳоят санади тақдирсоз ва ҳаётбахши сулҳ, яъне ҳуҷҷати наҷоти миллӣ, ба имзо расид. Моҳияти таърихии санади мазкур, пеш аз ҳама, дар он аст, ки ҷавҳари асосии ин бозёфти миллиро иродаи қавии сиёсии Пешвои миллат ташкил медиҳад. Ба ибораи дигар, омили асосии расидан ба сулҳ аз замири ин Абмармарди дунёи сиёсат бархоста, бо тафаккури созанда ва иродаи шикастнопазири мардуми шарифи кишварамон тавъам гардид.
Ба Хосдеҳи Ҷумҳурии Исломии Афғонистон сафар кардани Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон (10-11 декабри соли 1996) қадами қатъӣ ва устуворе дар ҷодаи ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон буд. Ин вохӯриро ашхосе, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамроҳӣ мекарданд, чунин ба хотир овардаанд: «Ин гуфтушунид 10-11 декабри соли 1996 баргузор гашта буд. Он рӯзҳо худи Ҷумҳурии Исломии Афғонистон гирифтори ҷанги шадиди дохилӣ буд. Дар Тоҷикистон низ садои тиру туфанг гӯшҳоро мехарошид ва дилҳоро тазйиқ медод. Касе маслиҳат намедод, ки дар чунин шароити номусоид Роҳбари давлат ба ин гуфтушунид озим шавад. Кормандони амният муқобили сафари ӯ ақида изҳор карданд. Вале Роҳбари ташнаи сулҳ аз раъйи ҷиддии хеш барнагашта, посух доданд: «Ҷони худамро қурбон мекунаму аз роҳ барнамегардам!…».
Ба шарофати имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ваҳдати миллӣ боғу бӯстонҳои хушкида аз сари нав сабзу хуррам гардида, ҳазорҳо манзилу муассисоти бар асари ҷанги шаҳрвандӣ харобу валангоршуда аз нав қомат афрохта, ба худ шукӯҳу шаҳомати тоза касб намуданд. Қариб як миллион фирориёни иҷборӣ дубора ба оғӯши гарми Ватан баргашта, осмони меҳани азизро софу беғубор дарёфтанд ва рӯзгори худро дар як муддати кӯтоҳ барқарор намуданд, ки ин рӯйдоди таърихӣ дар таҷрибаи ҷаҳонӣ ҳамчун падидаи камназир пазируфта шудааст.
Созишномаи баимзорасида баъдан ҳамчун ғояи роҳнамои миллӣ барои муайян намудани самтҳои асосии ташаккул ва рушди давлатдории навинамон мусоидат кард. Минбаъд ваҳдати миллӣ дар ҷомеаи мо ҳамчун мафҳуми муқаддас нуфузи хоса касб намуд ва дар қалби мардуми кишвар ҷойгоҳи сазовори худро пайдо кард, зеро ваҳдати миллии тоҷикон ҳамчун василаи иттиҳоду ҳамбастагии мардуми Тоҷикистон бо заҳмату машаққати зиёд ва гузашта аз ин, дар натиҷаи ҷонбозиву қурбониҳои ҳазорон фарзандони фидоии миллат ба даст омадааст.
Муҳим он аст, ки таҷрибаи сулҳи тоҷикон аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ мавриди омӯзишу дастгирӣ қарор гирифта, чун падидаи нодири фарҳанги сулҳофарӣ пазируфта шудааст. Ҳамин аст, ки имрӯз ҷомеаи ҷаҳонӣ ташаббусҳои Тоҷикистонро доир ба ҳалли масоили муҳими минтақа ва ҷаҳон истиқбол менамояд. Ин ҳам аз нуфузу аҳамият ва мақому мартабаи Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон шаҳодат медиҳад.
Бамаврид аст ёдовар шавам, ки 16 июн Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва бо истифода аз ҳуқуқи конститутсионии худ лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф»-ро ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод карданд ва баъд аз қабули Қонун ба он имзо гузоштанд. Ин иқдоми ватандӯстона нишони барҷастаи раҳму шафқат ва инсондӯстии Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст, зеро қонуни мазкур нисбати занон, ноболиғон, беморон ва пиронсолони ҷиноятсодиркарда татбиқ шуда, онҳоро аз ҷазо озод ва ба ҳаёти муътадил бармегардонад.
Гузашт карда тавонистани гуноҳ яке аз хислатҳои наку ва нишонаи инсонпарвариву мардонагист, ҳар нафаре, ки қудрати авф намудани гуноҳи нафари дигарро дорад, аз камолоти баланди инсонӣ бархӯрдор аст. Нафаре, ки дар зиндагӣ аз нофаҳмӣ, аз сари эҳсос ва қаҳру ғазаб, ки ақлро тира мекунанд, даст ба ҷиноят задааст, албатта, баъди содир намудани он пушаймон мешавад. Авфи гуноҳ бошад, имконияти мусоид баҳри ислоҳи чунин нафарон аст. Дар ҳаёт зиёд вомехӯранд ҳолатҳое, ки инсон тавба мекунад, вале аз ҷониби ҷабрдида авф намешавад, ки боиси боқӣ мондани кина ва адоват байни инсонҳо мегардад. Чӣ аз диди шариат ва чӣ аз диди фалсафаи ҳастии инсонӣ авф намудан, авф карда тавонистан амали савоб ва некест, ки метавонад аз чандин гуноҳ ва мушкилии дигар инсону ҷомеаро халос намояд.
Пеш аз ҳама, таъсири ин амали ҷавонмардонаи Пешвои миллат ба вазъи он хонаводаҳое мерасад, ки яке аз аъзои онҳо дар маҳбас қарор дорад. Мушкилиҳои иқтисодӣ як тарафи масъала аст. Аз ҳама вазнин бори номус ва нангест, ки онҳо бар дӯши худ мегиранд, зеро ҷомеа ба нафари ҳабсшуда ва аҳли оилаи он бо нигоҳи дигар менигарад. Озодии фарзанд ё аъзои дигари оила ин ҳолати руҳӣ — маъюсию рӯҳафтодагӣ ва афсурдагии онҳоро бартараф ва муҳитро дар оила солим мегардонад. Итминони комил дорам, ки ҳамаи озодшудагон аз ин амали башардӯстонаву инсонпарварона, бахшояндаву ғамхоронаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон шукргузорӣ намуда, хулосаи зарурӣ мебароранд ва кору фаъолияти софдилонаи беғараз ва ҳалолкориро пеша мекунанд.
Дар маҷмуъ, зарур ва ногузир аст, ки ҳар як фарди бонангу номус ва солимфикру огоҳи ҷомеа бояд ҳамеша дар хотир дошта бошад, ки маҳаки асосии афкори ҷомеаи моро бояд сухани созандаву омӯзанда ташкил диҳад ва он ба манофеи халқу Ватани азизи мо хизмат намояд. Дар марҳалаи навини имрӯза мо бояд беш аз ҳарвақта бо дасту дили поку нияти нек ва бо руҳияи баланди созандагӣ ҷиҳати татбиқи ҳадафҳои стратегии Тоҷикистон фаъолият намоем ва заҳмат кашем.
Ҳаводиси фоҷиабору харобиовари охири асри гузашта моро доимо ҳушдор медиҳанд, ки барои эмин нигоҳ доштани сулҳу субот дар ҷомеа, таҳкими ваҳдати миллӣ ва таъмини ҳаёти осоиштаи халқамон ҳамеша ҳушёру омода бошем. Ба таъбири Пешвои миллат,“ҳар як фарди ҷомеа бояд дарк намояд, ки истиқлолияти давлатӣ ва ваҳдати миллӣ сутунҳои заррине мебошанд, ки давлат ва миллати моро пойдору устувор нигоҳ медоранд ва вазифаи муқаддаси ҳамаи мо аз он иборат аст, ки бо заҳмати созанда ин пояҳои давлатдории миллиамонро боз ҳам таҳким бахшем”.
Собиров Ораш Масъудҷонович
Докторанти PhD-и курси 3-и
Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ
Муфассалтар
