Институти иқтисодиёт ва демография

Истиқлолияти давлатӣ – сарчашмаи рушди иқтисодию иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як миллату давлат муҳимтарин дастоварди таърихӣ ба ҳисоб меравад. Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 Истиқлолияти давлатии худро ба даст оварда, роҳи мустақили давлатдорӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодиро пеш гирифт. Дар давоми 35 соли истиқлолият кишвар марҳилаҳои гуногуни ташаккул ва таҳкими иқтисоди миллӣ, барқарорсозии инфрасохтор, рушди соҳаҳои истеҳсолӣ, энергетика, кишоварзӣ, нақлиёт ва хизматрасониро паси сар намуд. Истиқлолият ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян карда, барои ташаккули иқтисоди бозорӣ, ҷалби сармоя, рушди соҳибкорӣ ва истифодаи захираҳои табиию меҳнатии мамлакат замина гузорад. Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихии миллати тоҷик ба ҳисоб меравад. Пас аз ба даст овардани истиқлолият Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият пайдо кард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян намуда, барои рушди устувори иқтисоди миллӣ барномаҳои мушаххас таҳия ва амалӣ созад. Яке аз самтҳои асосии рушди иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон соҳаи энергетика мебошад. Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги обӣ буда, рушди энергетикаи обиро яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати иқтисодии худ қарор додааст. Дар даврони истиқлолият як қатор неругоҳҳои барқи обӣ сохта ва ба истифода дода шуданд. Аз ҷумла, неругоҳҳои барқи обии Сангтӯда-1 ва Сангтӯда-2 ба фаъолият оғоз карданд. Ҳамзамон, корҳои сохтмонӣ дар НБО-и Роғун идома ёфта, агрегатҳои он ба кор дароварда шуданд. Рушди энергетика барои таъмини аҳолӣ ва корхонаҳо бо неруи барқ, рушди саноат ва беҳтар гардидани имкониятҳои содиротии кишвар аҳамияти калон дорад. Самти дигари муҳим рушди саноат мебошад. Дар солҳои истиқлолият дар кишвар корхонаҳои нави саноатӣ бунёд гардида, корхонаҳои мавҷуда аз нав таҷҳизонида шуданд. Соҳаҳои истеҳсоли маҳсулоти сохтмонӣ, металлургия, саноати сабук, хӯрокворӣ ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ тадриҷан рушд карданд. Ҳадафи муҳим дар ин самт зиёд намудани истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ, коркарди ашёи хоми дохилӣ ва фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ мебошад. Рушди саноат инчунин ба зиёд шудани даромади буҷети давлатӣ ва таҳкими иқтисоди миллӣ мусоидат мекунад. Дар баробари ин, кишоварзӣ ҳамчун яке аз соҳаҳои муҳими иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон рушд ёфт. Барои зиёд намудани истеҳсоли пахта, ғалладона, сабзавот, мева ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ тадбирҳои гуногун амалӣ гардиданд. Бунёди боғҳои нав, беҳтар намудани низоми обёрӣ, истифодаи технологияҳои муосир ва рушди коркарди маҳсулоти кишоварзӣ имкониятҳои ин соҳаро васеъ намуданд. Ҷумҳурии Тоҷикистон барои зиёд намудани истеҳсоли маҳсулоти кишоварзии рақобатпазир ва афзоиши содироти меваю сабзавот талош мекунад. Рушди соҳибкорӣ ва бахши хусусӣ низ яке аз натиҷаҳои муҳими даврони истиқлолият ба шумор меравад. Барои дастгирии соҳибкорон, таъсиси корхонаҳои хурду миёна ва рушди фаъолияти хусусӣ шароити мусоид фароҳам оварда шуд. Соҳибкории хурду миёна дар таъсиси ҷойҳои нави корӣ, истеҳсоли маҳсулоти дохилӣ ва рушди иқтисоди маҳаллӣ саҳми муҳим дорад. Бо рушди соҳибкорӣ шумораи корхонаҳои хусусӣ ва хизматрасониҳои гуногун зиёд гардид. Дар даврони истиқлолият ба рушди нақлиёт ва инфрасохтор низ диққати махсус дода шуд. Дар минтақаҳои гуногуни кишвар роҳҳои автомобилгард, пулҳо ва нақбҳои калон сохта ва навсозӣ гардиданд. Нақбҳои «Истиқлол», «Шаҳристон» ва «Хатлон» барои беҳтар гардидани робитаи байни минтақаҳои кишвар аҳамияти калон доранд. Сохтмони роҳҳои нав на танҳо ҳаракати нақлиётро осон намуд, балки барои рушди савдо, сайёҳӣ ва муносибатҳои иқтисодӣ байни минтақаҳо заминаи мусоид фароҳам овард. Яке аз самтҳои муҳими дигар рушди савдои дохилӣ ва хориҷӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои гуногуни ҷаҳон муносибатҳои иқтисодию тиҷоратиро густариш дода, содирот ва воридоти маҳсулотро ба роҳ мондааст. Маҳсулоти кишоварзӣ, маъданҳо, алюминий, баъзе намудҳои маҳсулоти саноатӣ ва дигар молҳо ба бозорҳои хориҷӣ бароварда мешаванд. Густариши робитаҳои иқтисодии хориҷӣ барои ҷалби сармоя, рушди истеҳсолот ва ворид намудани технологияҳои нав мусоидат мекунад. Ҷалби сармоягузории хориҷӣ низ барои рушди иқтисоди кишвар аҳамияти калон дорад. Дар даврони истиқлолият бо иштироки сармоягузорони хориҷӣ як қатор лоиҳаҳои муҳим дар соҳаҳои энергетика, саноат, нақлиёт, коммуникатсия ва дигар бахшҳо амалӣ шуданд. Сармоягузорӣ ба таъсиси корхонаҳои нав, фароҳам овардани ҷойҳои корӣ ва ворид намудани таҷҳизоту технологияҳои муосир мусоидат менамояд. Ҳамчунин, дар солҳои истиқлолият низоми молиявию бонкӣ такмил дода шуд. Бонки миллии Тоҷикистон ҳамчун ниҳоди асосии низоми бонкӣ фаъолият намуда, низоми пули миллӣ - сомонӣ ба гардиш ворид гардид. Ислоҳоти соҳаи молия ва бонкдорӣ барои таҳкими низоми иқтисодии миллӣ ва рушди муносибатҳои бозорӣ аҳамияти муҳим дошт. Дар даврони истиқлолият ба рушди сайёҳӣ низ таваҷҷуҳи бештар зоҳир гардид. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои кӯҳҳои баланд, пиряхҳо, кӯлҳо, чашмаҳои шифобахш ва ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ мебошад. Рушди сайёҳӣ метавонад барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, афзоиши даромади аҳолӣ ва рушди соҳибкории хурд дар минтақаҳо имкониятҳои зиёд фароҳам оварад. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими пешрафти иқтисодӣ беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва коҳиш ёфтани сатҳи камбизоатӣ мебошад. Бо рушди иқтисодиёт, зиёд шудани ҷойҳои корӣ, афзоиши музди меҳнат ва татбиқи барномаҳои иҷтимоӣ вазъи иқтисодии қисми зиёди аҳолӣ беҳтар гардид. Давлат барои рушди маориф, тандурустӣ, сохтмони муассисаҳои иҷтимоӣ ва дастгирии гурӯҳҳои ниёзманд маблағҳои муайян равона мекунад. Дар маҷмӯъ, дар даврони истиқлолият Ҷумҳурии Тоҷикистон аз марҳилаи барқарорсозии иқтисодиёти пас аз буҳрон ба марҳилаи рушди устувортар гузашт. Энергетика, саноат, кишоварзӣ, нақлиёт, соҳибкорӣ, савдо, бонкдорӣ ва сайёҳӣ аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки дар онҳо тағйироти назаррас ба амал омадааст. Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки иқтисодиёти миллии худро мустақилона ташаккул диҳад ва сиёсати иқтисодии ба манфиатҳои миллӣ мувофиқро пеш барад. Сохтмони иншооти бузурги энергетикӣ ва нақлиётӣ, рушди саноат ва кишоварзӣ, дастгирии соҳибкорӣ, ҷалби сармоягузорӣ, густариши савдои хориҷӣ ва рушди инфрасохтор аз муҳимтарин натиҷаҳои даврони истиқлолият мебошанд. Ҳамаи ин дастовардҳо барои таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ, баланд бардоштани иқтидори истеҳсолии кишвар ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум заминаи муҳим фароҳам меоранд. Бо идомаи ислоҳоти иқтисодӣ, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва рушди технологияҳои муосир Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад минбаъд низ мавқеи иқтисодии худро таҳким бахшад. Истиқлолият барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо рамзи озодӣ ва соҳибихтиёрӣ, балки заминаи асосии рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар мебошад. Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас ноил гардида, барои рушди минбаъдаи иқтисоди миллӣ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум заминаҳои устувор фароҳам овард. Имрӯз ҳар як шаҳрванди кишвар бояд истиқлолиятро ҳамчун неъмати бебаҳо қадр намуда, барои таҳкими сулҳу субот, рушди иқтисодӣ ва ободии Ватан саҳми худро гузорад. Зеро, Истиқлолияти давлатӣ кафили ояндаи дурахшон, пешрафт ва сарбаландии миллат мебошад. Бигзор Тоҷикистони соҳибистиқлоли мо ҳамеша ободу осуда ва пешрафта бошад! Сафарзода А. М. – н.и.и., х.п.и. шуъбаи назарияи иқтисод ва таҳқиқоти институтсионалии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

ТОҶИКИСТОН ДАР 35 СОЛИ ИСТИҚЛОЛИЯТИ ДАВЛАТӢ: АЗ МАРҲАЛАИ БУНЁДИ ДАВЛАТДОРӢ ТО РУШДИ УСТУВОР

Аз эълон гардидани Истиқлолияти давлатии кишвар имсол 35 сол сипарӣ мешавад ва аз ин рӯ, соли 2026 барои Ҷумҳурии Тоҷикистон соли муҳим ва таърихӣ ба шумор меравад. Истиқлолият барои Тоҷикистон натанҳо оғози марҳалаи нави сиёсӣ, балки заминаи ташаккули низоми муосири давлатдорӣ, таҳкими худшиносии миллӣ ва гузариш ба модели нави рушди иқтисодию иҷтимоӣ гардид. 35 соли соҳибистиқлолӣ давраи мураккаб ва ҳамзамон пурмуҳтавои таърихи муосири кишвар мебошад. Тоҷикистон дар ин муддат аз буҳрони шадиди сиёсиву иқтисодии солҳои аввали истиқлол гузашта, тадриҷан ба марҳалаи суботи сиёсӣ, барқарорсозии иқтисодӣ, рушди инфрасохтор ва беҳтар гардидани нишондиҳандаҳои иҷтимоӣ ворид шуд. Имрӯз натиҷаҳои ин давраро метавон тавассути тағйиротҳои мусбии афзоянда дар пешравии иқтисодиёт, аз ҷумла дар соҳаҳои саноат, кишоварзӣ, сохтмон, энергетика, нақлиёт, маориф, илм, бозори меҳнат ва дигар соҳаҳо арзёбӣ кард. Ташккули давлатдории миллӣ ва рушди иқтисодӣ. Яке аз вазифаҳои аввалиндараҷаи солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ин ташаккули пояҳои давлатдории миллӣ ва заминаи ҳуқуқии давлати соҳибистиқлол буд. Қабули Конститутсия, ташаккули институтҳои давлатӣ ва ба эътидол омадани вазъи сиёсӣ барои барқарорсозии иқтисодиёт ва гузаштан ба марҳалаи созандагӣ замина фароҳам оварданд. Солҳои аввали истиқлол барои иқтисоди Тоҷикистон бо коҳиши истеҳсолот, тағйирёбии робитаҳои хоҷагидорӣ, кам шудани сармоягузорӣ ва маҳдуд гардидани имкониятҳои молиявӣ ҳамроҳ буданд. Дар давраҳои минбаъда тадриҷан заминаҳои барқарорсозии иқтисодӣ ба вуҷуд омада, рушди истеҳсолот, хизматрасонӣ, соҳибкорӣ ва инфрасохтор ба тағйирёбии сохтори иқтисодиёти миллӣ мусоидат намуданд. Тибқи маълумоти расмӣ, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ (ММД) аз 13,4 млн сомонӣ дар соли 1991 то 176,9 млрд. сомонӣ дар соли 2025 афзоиш ёфта, ҳаҷми он ба ҳар сари аҳолӣ аз 2,5 ҳазор то 14,7 ҳазор сомонӣ расидааст. Дар ин давра рушди миёнаи солонаи иқтисодиёт 7,6 фоизро ташкил додааст. Ин нишондиҳандаҳо аз афзоиши назарраси фаъолияти иқтисодӣ дар давраи истиқлолият шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, барои марҳалаи минбаъда баланд бардоштани сифати рушди иқтисодӣ, диверсификатсияи истеҳсолот, афзоиши маҳсулнокии меҳнат, рушди бахши хусусӣ ва ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаҳои дорои арзиши иловашудаи баланд аҳамияти калидӣ пайдо мекунанд. Саноат ва энергетика. Саноатикунонии босуръат яке аз ҳадафҳои стратегии рушди Тоҷикистон мебошад. Дар солҳои истиқлолият иқтидори истеҳсолии кишвар васеъ гардида, шумораи корхонаҳои саноатӣ аз 2308 корхона дар соли 1991 ба зиёда аз 3700 корхона расидааст. Дар нимсолаи якуми соли 2026 ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ ба 33767,2 млн. сомонӣ расида, нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 14,1% зиёд шудааст. Аз ҷумла, ҳаҷми истеҳсолоти саноати коркард 17534,1 млн сомониро ташкил дода, суръати афзоиши он ба 26% расидааст. Афзоиши саноати коркард аҳаммияти махсус дорад, зеро коркарди ашёи хом дар дохили кишвар метавонад ба афзоиши арзиши иловашуда, таъсиси ҷойҳои корӣ ва васеъ гардидани имкониятҳои содиротӣ мусоидат намояд. Дар баробари ин, энергетика ҳамчун яке аз заминаҳои асосии рушди иқтисодӣ ва саноатикунонӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Дар давраи истиқлолият як қатор иншооти муҳими энергетикӣ, аз ҷумла неругоҳҳои барқии обии (НБО) «Сангтуда-1», «Сангтуда-2», «Помир-1», Маркази гармидиҳии барқии «Душанбе-2» ба истифода дода шуда, НБО «Норак» таҷдид гардид. Захираҳои гидроэнергетикии Тоҷикистон 527 млрд. кВт·соат дар як сол арзёбӣ мешаванд. Истифодаи ин имкониятҳо барои таъмини аҳолӣ ва корхонаҳо бо неруи барқ, рушди саноат ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ аҳамияти калон дорад. Инфрасохтори нақлиётӣ. Яке аз самтҳои дигари рушди Тоҷикистон дар давраи истиқлолият ташаккули инфрасохтори муосири нақлиётӣ ва раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ мебошад. Бо назардошти кӯҳсор будани бештари ҳудуди кишвар, сохтмони роҳҳо, пулҳо ва нақбҳо аҳамияти махсус дорад. Дар ин давра, дар кишвар зиёда аз 2408 км роҳҳои автомобилгард, 405 пул ва 5 нақби нақлиётӣ сохта ва таҷдид карда шудаанд. Раванди рушди инфрасохтор дар марҳалаи минбаъда низ идома ёфта, дар соли 2026 сохтмон ва таҷдиди 300 км роҳҳои автомобилгард бо арзиши умумии 3 млрд сомонӣ пешбинӣ шудааст. Тибқи маълумоти пешниҳодшуда, аз қаламрави Тоҷикистон 10 роҳравҳои байналмилалии нақлиётӣ мегузарад, ки рушди онҳо метавонад мавқеи кишварро дар низоми нақлиётӣ ва логистикии минтақа таҳким бахшад. Тавсеа ва навсозии инфрасохтори нақлиётӣ на танҳо алоқаи байни минтақаҳои кишварро беҳтар намуда, дастрасии онҳоро ба бозорҳо осон мекунад, балки барои рушди тиҷорат, логистика, сайёҳӣ ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ низ имкониятҳои бештар фароҳам меорад. Дар марҳалаи минбаъда самаранок истифода бурдани инфрасохтори бунёдшуда, рушди марказҳои логистикӣ ва пайвастани роҳҳои миллӣ ба роҳравҳои байналмилалии нақлиётӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Маориф, илм ва сармояи инсонӣ. Рушди устувори иқтисодӣ ба сатҳи сармояи инсонӣ ва иқтидори илмии кишвар вобастагии мустақим дорад. Аз ин рӯ, маориф ва илм дар давраи истиқлолият ба самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтаанд. Агар дар оғози Истиқлолият дар кишвар 13 муассисаи таҳсилоти олии касбӣ фаъолият мекард, пас то ин давра шумораи онҳо ба 48 расидааст. Шумораи донишҷӯён низ аз 69,3 ҳазор нафар дар соли 1991 ба 214,7 ҳазор нафар дар соли 2024 афзоиш ёфтааст. Маблағгузории илм низ назаррас зиёд шуда, хароҷоти буҷети давлатӣ барои илм аз 18,1 ҳазор сомонӣ дар соли 1991 то 156 551,9 ҳазор сомонӣ дар соли 2024 расидааст. Ҳаҷми иҷрои корҳои илмӣ-техникӣ низ нисбат ба соли 1991 тақрибан 2434 маротиба афзоиш ёфтааст. Ин равандҳо аз густариши заминаи илмӣ-таълимӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, дар марҳалаи минбаъда баланд бардоштани сифати таҳсилот, рушди таҳқиқоти илмӣ, дастгирии олимони ҷавон ва пайвастани илм бо истеҳсолот аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Аҳолӣ, бозори меҳнат ва сатҳи зиндагӣ. Дар 35 соли истиқлолият нишондиҳандаҳои демографӣ ва иҷтимоии Тоҷикистон низ тағйироти назаррасро аз сар гузаронидаанд. Ба ҳолати 1 январи соли 2026 шумораи аҳолии доимии ҷумҳурӣ ба 10,721 млн нафар расида, нисбат ба соли 1991 тақрибан 94,7% зиёд шудааст. Афзоиши шумораи аҳолӣ бо зиёд шудани иқтидори меҳнатии кишвар ҳамроҳ буда, захираҳои меҳнатӣ аз 2526 ҳазор нафар дар соли 1991 то 5982 ҳазор нафар дар соли 2024 афзоиш ёфтанд. Ҳамин тариқ, онҳо дар ин давра тақрибан 2,4 баробар зиёд шудаанд. Шумораи аҳолии машғул дар иқтисодиёт низ аз 1971 ҳазор то 2747,8 ҳазор нафар расидааст, ки афзоиши 39,4 %-ро нишон медиҳад. Фарқияти суръати афзоиши захираҳои меҳнатӣ ва шумораи машғулон нишон медиҳад, ки истифодаи самараноки нерӯи инсонӣ яке аз вазифаҳои муҳими марҳалаи минбаъда мебошад. Таъсиси ҷойҳои кори босифат, рушди соҳибкорӣ, баланд бардоштани тахассуси кормандон ва мутобиқ намудани малакаҳои қувваи корӣ ба талаботи иқтисоди муосир метавонанд барои истифодаи самараноки иқтидори демографии кишвар мусоидат кунанд. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими тағйироти иҷтимоӣ коҳиши сатҳи камбизоатӣ мебошад. Тибқи маълумоти Бонки ҷаҳонӣ, сатҳи камбизоатӣ аз 55 % дар соли 2010 то тақрибан 14,8 % дар соли 2025 коҳиш ёфтааст. Ҳангоми истифодаи меъёри миллии камбизоатӣ дар соли 2024 ин нишондиҳанда 19,9% буд. Дар маҷмӯъ, афзоиши аҳолӣ ва захираҳои меҳнатӣ, зиёдшавии шуғл ва коҳиши камбизоатӣ аз беҳтар шудани нишондиҳандаҳои иҷтимоию иқтисодӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, масъалаи таъмини шуғли самаранок ва баланд бардоштани даромадҳои воқеии аҳолӣ нишондиҳандаҳои муҳим боқӣ мемонанд. Нақши занон ва фарҳанг дар даврони соҳибистиқлолӣ. Дар давраи истиқлолият иштироки занон дар фаъолияти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, аз ҷумла, дар соҳаҳои гуногуни истеҳсолот, илм, маориф, тандурустӣ, фарҳанг, соҳибкорӣ ва ҳаёти ҷамъиятӣ васеъ гардида, барои баланд бардоштани нақши онҳо дар рушди ҷомеа як қатор тадбирҳои давлатӣ амалӣ шудаанд. Дар ин давра зиёда аз 60 санади меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардида, барномаҳои давлатӣ оид ба рушди соҳибкории занон ва омодасозии кадрҳои роҳбарикунанда амалӣ шудаанд. Имрӯз тақрибан 42 % донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии кишварро духтарон ташкил медиҳанд. Ҳиссаи занон дар соҳаҳои иҷтимоӣ ва илм низ назаррас буда, аз ҷумла дар соҳаи тандурустӣ 71 %, дар маориф тақрибан 73 %, дар соҳаи фарҳанг 47%, дар байни олимон 37 %-ро ташкил медиҳад. Ҳамзамон, ҳиссаи занон дар фаъолияти соҳибкорӣ 28 %, дар хизмати давлатӣ 25,2 % ва дар мақомоти роҳбарикунанда 18,8 % мебошад. Ин нишондиҳандаҳо аз васеъ гардидани иштироки занон дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа шаҳодат медиҳанд. Истиқлолияти давлатӣ ҳамзамон ба таҳкими худшиносии миллӣ, рушди забони давлатӣ, эҳёи анъанаҳо, омӯзиши таърих ва муаррифии мероси фарҳангии тоҷикон имкониятҳои бештар фароҳам овард. Ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ, манзараҳои кӯҳӣ ва захираҳои табиии кишвар барои рушди сайёҳӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ имкониятҳои назаррас доранд. Мавқеи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ. Дар давраи истиқлолият Тоҷикистон сиёсати хориҷии мустақили худро ташаккул дода, дар ҳалли масъалаҳои муҳими минтақавӣ ва ҷаҳонӣ иштироки фаъолона дорад. Масъалаҳои марбут ба об, пиряхҳо, тағйирёбии иқлим, ҳифзи муҳити зист ва рушди устувор аз самтҳои муҳими ташаббусҳои байналмилалии кишвар ба шумор мераванд. Мавқеи Тоҷикистон дар масъалаҳои об ва тағйирёбии иқлим бо хусусиятҳои табиии кишвар, аз ҷумла мавҷудияти захираҳои бузурги обӣ ва пиряхҳо, алоқаманд аст. Дар шароити тағйирёбии иқлим ин масъалаҳо на танҳо аҳамияти миллӣ, балки аҳамияти минтақавӣ ва ҷаҳонӣ пайдо мекунанд. Аз ин нуқтаи назар, сиёсати хориҷӣ дар давраи истиқлолият тадриҷан ба яке аз воситаҳои муаррифии манфиатҳои миллӣ ва иштироки Тоҷикистон дар ташаккули рӯзномаи байналмилалии рушди устувор табдил ёфтааст. Ҳамин тариқ, 35 соли Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон давраи ташаккули давлатдории муосир, барқарорсозӣ ва рушди иқтисодӣ, густариши инфрасохтор ва тағйироти назарраси иҷтимоӣ гардид. Афзоиши ММД, рушди саноат ва энергетика, тавсеаи инфрасохтори нақлиётӣ, рушди илм ва маориф, коҳиши камбизоатӣ ва васеъ гардидани иштироки занон аз муҳимтарин тағйироти ин давра мебошанд. Дар баробари ин, дастовардҳои бадастомада заминаи марҳалаи нави рушдро фароҳам меоранд. Баланд бардоштани сифати рушди иқтисодӣ, афзоиши маҳсулнокии меҳнат, ташкили ҷойҳои кори босифат, рушди илм ва инноватсия, рақамикунонии иқтисодиёт, баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулоти ватанӣ ва истифодаи самараноки захираҳои табиӣ аз самтҳои муҳими оянда ба шумор мераванд. Аз ин рӯ, таҷрибаи 35 соли Истиқлолият на танҳо натиҷаи роҳи тайшуда, балки заминаи муайян намудани ҳадафҳо ва афзалиятҳои марҳалаи нави рушди Тоҷикистон мебошад. Рауфӣ Ф.А. – н.и.и., ходими пешбари илмии шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

ИСТИҚЛОЛ ВА РУШДИ ИНФРАСОХТОРИ НАҚЛИЁТӢ ДАР МАРҲАЛАИ НАВИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ

Истиқлоли давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳалаи нави рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангию иҷтимоиро оѓоз намуд. Дар давоми 35 соли соҳибистиқлолӣ кишвар барои таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ ва беҳтар кардани сатҳи зиндагии аҳолӣ барномаҳои муҳими созандагиро амалӣ намуд. Дар ин раванд, рушди инфрасохтори нақлиётӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон бо дарназардошти мавқеи ҷуѓрофӣ, кӯҳсор будани бештари ҳудуд ва дур будан аз роҳҳои баҳрӣ ба рушди роҳҳои автомобилгард, нақбу пулҳо, фурудгоҳҳо, роҳи оҳан ва дигар иншооти нақлиётӣ эҳтиёҷ дорад. Аз ин рӯ, бунёд ва таҷдиди ин инфрасохтор на танҳо барои равуои шаҳрвандон, балки барои рушди савдо, саноат, сайёҳӣ ва муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ аҳамияти бузург дорад. Ҳоло дар тобеияти Вазорати нақлиёт 14 308 километр роҳи мошингард қарор дорад, ки 3340,5 километр роҳи дорои аҳамияти байналмилалӣ мебошад. Тибқи маълумоти расмӣ, дар давоми тахминан 30 сол дар доираи 57 лоиҳаи давлатии сармоягузорӣ зиёда аз 2,2 миллиард доллари ИМА ҷалб гардида, роҳу иншооти зиёд бунёд ва таҷдид шуданд. РУШДИ РОҲҲОИ АВТОМОБИЛГАРД, НАҚБ ВА ПУЛҲО Бо мақсади беҳтар намудани робитаи байни минтақаҳои мамлакат ва баромадан ба бозорҳои минтақавӣ роҳҳои байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ, аз ҷумла масирҳои Душанбе – Чаноқ, Душанбе – Хуҷанд, Душанбе – Кӯлоб, Душанбе – Бохтар ва дигар самтҳои муҳим мавриди истифода қарор гирифтанд. Ин имконият фароҳам овард, ки рафтуомади аҳолӣ осонтар шуда, интиқоли молу маҳсулот бомаром сурат гирад ва барои рушди соҳибкорӣ заминаи мусоид гузошта шавад. Сохтмони нақб ва пулҳо низ бо дарназардошти шароити кӯҳии Тоҷикистон аз дастовардҳои муҳими соҳа аст. Пеш аз соҳибистиқлолӣ бисёре аз минтақаҳои мамлакат дар фасли зимистон бо мушкилоти ҷиддии нақлиётӣ рӯ ба рӯ мешуданд. Бунёди нақб ва пулҳо ин мушкилотро ба таври назаррас коҳиш дод. Бино ба маълумоти расмӣ, дар давраи зикршуда 5 нақби асосии автомобилгард ("Истиқлол", "Шаҳристон", "Хатлон", "Озодӣ", "Дӯстӣ"), инчунин, нақбҳои иловагӣ сохта шуданд. Бахусус, нақби «Шаҳристон» ва роҳҳои муосири масири Душанбе – Хуҷанд вобастагии ҳаракати нақлиётро аз шароити обу ҳаво коҳиш доданд. Дар баробари ин, зиёда аз 300 пул, инчунин, 4 эстакада (2 сеошёна ва 2 дуошёна) бунёд гардид, ки ба пайвастани маҳалҳои аҳолинишин ва равобити беҳтари нақлиётӣ мусоидат мекунанд. НАҚШИ ИНФРАСОХТОРИ НАҚЛИЁТӢ ДАР РУШДИ ИҚТИСОД ВА ИҶТИМОИЁТ Соҳаи нақлиёт дар ҳамкорӣ бо дигар бахшҳои хоҷагии халқ омили асосии рушди иқтисоди миллӣ маҳсуб мешавад. Он ба пешрафту рушди соҳаҳои кишоварзӣ, саноат ва тиҷорат мусоидат менамояд. Беҳтар шудани робитаҳои байниминтақавӣ ба истеҳсолкунандагон имкон медиҳад, ки маҳсулотро сари вақт ба бозор пешниҳод намуда, хароҷоти интиқоли молро кам кунанд. Дар баробари ин, рушди нақлиёт ва инфрасохтор бахши сайёҳиро низ ба таври назаррас тавсеа мебахшад. Мавзеъҳои зебою таърихии Тоҷикистон бо роҳҳои муосир ва фурудгоҳҳо ба осонӣ барои сайёҳони дохилию хориҷӣ дастрас мегарданд. Ҳамчунин, рушди ин соҳа ба баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ таъсир мерасонад. Сокинони деҳот ва ноҳияҳои дурдаст имкон пайдо мекунанд, ки ба марказҳои маъмурӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тиббӣ бе монеа дастрасӣ пайдо намоянд. Сохтмони иншооти нақлиётӣ, ҳамзамон, бо фароҳам овардани ҷойҳои нави кор ба рушди иқтисоди маҳаллӣ мусоидат мекунад. РАҲМОН Юсуф Азим, мудири шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтории Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, номзади илмҳои иқтисодӣ

Тамошои дастаҷамъонаи ходимони илмӣ ва кормандони Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон аз рафти мулоқоти Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо кормандони соҳаи маориф бахшида ба Рӯзи Дониш

Рушди минбаъдаи дарозмуддати иқтисодиёти Тоҷикистон: афзалиятҳои стратегӣ ва механизмҳои татбиқи онҳо.

Имрӯз, дар Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бахшида ба таҷлили 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки ходимони илмии муассиса семинари илмӣ-назариявии навбатӣ дар мавзуи мубрам баргузор гардид. Чорабинии илмиро директори муассиса, доктори илмҳои иқтисодӣ Бобозода Комил Олимҷон ҳусни ифтитоҳ бахшида, оид ба дастовардҳои даврони соҳибистиқлолият ибрози ақида намуд. Баъдан, роҳбари семинари илмӣ-назариявии доимоамалкунандаи Институт, узви вобастаи АМИТ, сарходими илмии шуъбаи иқтисоди рақамӣ ва инноватсия, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор Саидмуродзода Лутфулло баромад намуда, таъкид намуданд, ки дар даврони соҳибистиқлоли давлатӣ, соҳаи илм рӯ ба рушд ниҳодааст. Иброз намуданд, ки яке аз роҳҳои расидан ба ҳадафҳои стратегии кишвар ин рушди илм маҳсуб меёбад. Сипас, сухан барои ироаи маърузаи илмӣ ба сарходими илмии шуъбаи бозорҳои молиявӣ ва идоракунии лоиҳаҳои сармоягузорӣ, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор Шариф Раҳимзода дар мавзуи "Рушди минбаъдаи дарозмуддати иқтисодиёти Тоҷикистон: афзалиятҳои стратегӣ ва механизмҳои татбиқи онҳо" дода шуд. Олими барҷастаи соҳаи илм Шариф Раҳимзода зимни баёни мавзуи мубрам таъкид ба он намуданд, ки имрӯз муассисаҳои илмӣ тамоми имкониятҳои илмӣ-таҳқиқотҳоро доранд. Дар ин замина, рушди минбаъдаи дарозмуддати иқтисодиёт яке аз вазифаҳои пурмаҳсул ба ҳисоб меравад. Баромадкунанда оид ба тамоюлҳои муосир ва натиҷаҳои рушди иқтисодиёт (марҳилаҳои асосии рушд, таҳлили тамоюлҳои макроиқтисодӣ, натиҷаҳои татбиқи ҳадафҳои стратегии кишвар), маҳдудиятҳо ва хатарҳои модели мавҷудаи рушди иқтисодиёт, инчунин афзалиятҳои стратегии рушди минбаъдаи иқтисодиёт ва механизмҳои иқтисодии татбиқи онҳо зикр намуданд. Семинари илмӣ-назариявии доимоамалкунанда бо баҳсу музокирот дар сатҳи баланди илмӣ хотима гардид.

РУШДИ СОҲАИ НАҚЛИЁТ ДАР 35 - СОЛИ ИСТИҚЛОЛИЯТ

Имсол мардуми сарбаланди Тоҷикистон ҷашни 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии худро бо шукуҳу шаҳомат ҷашн мегирад. Дар ин солҳо дар таърихи мардуми тоҷик, ки дар он асосҳои давлатдории навин, якпорчагӣ ва ягонагии худро пайдо карданд, солҳои душвортарини барқароркунӣ, табдилдиҳӣ ва рушди муносибатҳои нав дар зиндагии мардум буданд. Ҳодисаҳое, ки аз сари мардуми тоҷик гузашт, ба андозае асосҳои ҳаёти онро такон доданд, ки баъзеҳо ба ҳуқуқи таърихии мустақил мавҷуд доштани тоҷикон, ҳамчун як халқи соҳибтамаддун, дар заминаи тафаккури бегонагон, рад мекарданд. Албатта ин гуна шубҳаҳо дар тамоми рафти таърихи миллати тоҷик вуҷуд доштанд. Ташаккули халқи тоҷик муддати тӯлонии таърихи бисёрҳазорсолаи муборизаи миллати тоҷик алайҳи қувваҳои мухталифи забткунанда мегузашт, ки онҳо бо ҳар восита мавҷудияти миллати тоҷикро зери шубҳа нигоҳ медоштанд. Бояд гуфт, ки аз ҳама муҳим он аст, ки хиради халқро нобуд кардан имкон надошт. Зеро, он ҳар замон аз нав эҳё мегардид. Фарзандони барӯманд ва нобиғаҳои он - Рӯдакӣ, Сино, Фирдавсӣ, Ҳофиз, Саъдӣ, Имом Бухорӣ, Имоми Аъзам, Мавлонои Балхӣ ва бисёре аз дигарон буданд, ки бидуни онҳо таърихи тамаддуни инсоният тасаввур карда намешавад. Ҳар як миллат бо ёдгориҳои қадимии худ ба монанди аҳромҳо ва шакли меъмориашон боқӣ мондаанд. Масалан, арабҳо маънавиёти тамоман навро ба миён оварданд, ки онро тоҷикон тавонистанд бо асарҳои гаронбаҳои нобиғаҳои худашон абадӣ созанд. Бо назми классики тоҷик, ки бо ҳикмату маънавиёти баланд омехта шуда буданд, дар қуллаҳои баланди тамаддуни инсоният қарор гирифтанд. Агар ба таърихи тоҷикон назар афканем, мебинем, ки онҳо аз халқҳои қадимтарини ҷаҳон буда, қарнҳо инҷониб дар Осиёи Марказӣ зиндагӣ мекарданд ва ворисони ориёиёни қадим буданд. Тоҷикистон имрӯз роҳи мустақили инкишофи сиёсиву иқтисодӣ ва иҷтимоиву маънавиро пеш гирифта, ба аслҳои озодии сухан, озодии виҷдон ва гуногунандешӣ, ки аз ҷумлаи асосҳои давлати демократӣ мебошанд, арҷ мегузорад. Бо шарофати истиқлолият дар арсаи ҷаҳон мартабаи Тоҷикистон пайваста боло рафта, ташаббусҳои кишвари мо ба хотири амнияти мардуми ҷаҳон дар сатҳи байналмилалӣ пазируфта шудаанд. Истиқлолият Тоҷикистонро бо ҷаҳон ва ҷаҳонро бо Тоҷикистон пайванди ногусастанӣ ва ҳамешагӣ бахшидааст. Дарвозаҳои чаҳор самти олам ба рӯи Тоҷикистон боз гардидаанд. Танҳо бо шарофати Истиқлолияти давлатӣ ва заҳмату талошҳои содиқонаи Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мо тавонистем, ки кишварамонро ба оламиён муаррифӣ намоем ва ба сӯи фардои дурахшон сарбаландона пеш равем. Боиси хушнудист, ки дар солҳои Истиқлолияти давлатӣ соҳаҳои муҳими иҷтимоӣ, аз ҷумла, илму маориф, тандурустӣ ва фарҳангу варзиш, ба масири куллан нав ворид шуда, сол аз сол беҳтар гардида истодаанд. Бояд гуфт, ки Истиқлолияти давлатиро дар роҳи худшиносии милливу таърихӣ, эҳёи ойину суннатҳо ва рушди илму адаб метавон марҳалаи дурахшону пурифтихори фарҳангу тамаддуни миллӣ, даврони рушди неруи зеҳнӣ ва эҷодкории мардуми тоҷик арзёбӣ намуд. Маҳз ба шарофати истиқлолият сиришти маънавии миллати тоҷик расмияти сиёсӣ пайдо намудааст. Дастоварди бузургтарини миллат, дар тӯли солҳои истиқлолият, барқарор намудани сулҳу суботи комил ва ваҳдати пойдори миллӣ, таъмини рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ, таҳкими худшиносиву худогоҳӣ, болоравии ҳисси ватандӯстиву ватандорӣ аст, ки маҳз ба шарофати хиради азалии мардуми соҳибмаърифату фарҳангдӯсти тоҷик ва роҳбари оқилу ғамхори миллат муяссар гардид. Комёб гаштан ба шинохти асолати таърихии миллат, мақому мартаба ва ҷойгоҳи он дар таърихи тамаддуни инсонӣ аз ҷумлаи муҳимтарин самтҳои сиёсати ҳукумат ва давлати Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Ин сиёсати ваҳдатсоз аз бузургдошти таъриху фарҳанги деринаи тоҷикон ва симои барҷастаи фарҳангии он оғоз гардида, барои пешрафт дар роҳи давлатсозиву давлатдории навини тоҷикон фазои мусоид фароҳам овардааст. Бинобар ин, мо бояд ҳамеша аз Истиқлолияти давлатӣ ва Ваҳдати миллӣ, ки аз ҷумлаи муқаддасоти миллати тоҷик мебошанд, шукрона карда, онро чун арзиши бебаҳо ҳифз намоем. Ифтихор аз таърих, фарҳанг, забон ва анъанаҳои наҷибу ҷовидонаи миллат як рукни бисёр муҳим ин Истиқлолияти давлатӣ мебошад. Аз ин хотир, зарур аст, ки насли наврас ва ҷавононро бо суннатҳои воло ва мероси бузурги ниёгонамон шинос намуда, дар зеҳну шуури онҳо ҳисси ифтихори миллӣ, арҷгузорӣ ба суннатҳои гузаштагонамон, эҳтиром ба Истиқлолияти давлатӣ, ҳисси баланди ватандӯстӣ ва ифтихор аз ватани маҳбубамонро пурра гардонем. Тавре мегӯянд, Истиқлолияти давлатӣ ва ваҳдати миллӣ ду боли тавоное ҳастанд, ки Тоҷикистонро ба парвозҳои баланд ҳидоят менамоянд. Пойдории ваҳдати миллӣ ва сулҳу субот дар саросари кишвар ва рушди ҳамаи соҳаҳои иқтисодиёту иҷтимоиёти он дар натиҷаи хизмати бузургу қаҳрамононаи халқи хирадманд ва Сарвари қаҳрамон, сулҳовар ва бунёдкори тоҷик ба воқеият табдил ёфтааст. Хусусан, комёбиҳои соҳаҳои нақлиёт, аз ҷумла, нақлиёти ҳавоии кишвар, дар солҳои истиқлолияти давлатӣ рушди бесобиқа дарёфт намуд. Дар ин солҳо авиатсияи граждании кишвар чандин маротиба табдили сохтор намуда, ба шароити иқтисоди муосир мутобиқ гардидааст. Вобаста ба ин, дар ибтидо, ширкати давлатии авиатсияи граждании «Тоҷикистон» ташкил гардид, ки он баъдтар ба ширкати «Тоҷик Эйр» табдил дода шуд. Дар ин давра дар фазои ҳавоии кишвар дар қатори тайёраҳои истеҳсоли Россия, инчунин тайёраҳои хориҷии «Бойинг» ба парвоз шуруъ намуданд. Марҳилаи нав дар рушди авиатсияи граждании кишвар қабули қарори Ҳукумати Тоҷикистон аз 01.10.2009 сол «Дар бораи таҷдиди сохтори «Тоҷик Эйр»» гардид, ки мутобиқи он Фурудгоҳҳои байналмилалии «Душанбе», «Худжанд», «Кӯлоб» ва «Қӯрғонтеппа» (Бохтар) ва корхонаи давлатии «Тоҷикаэронавигатсия» ташкил карда шуданд. Дар соҳа ду ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» (давлатӣ) ва «Сомон Эйр» (хусусӣ) фаъолият мекунанд, ки дар қатори онҳо боз 19 ширкатҳои ҳавопаймоии хориҷӣ дар ҳамлу нақли бор ва мусофирон дар сархатҳои байналмилалӣ иштирок менамоянд. Нақлиёти ҳавоӣ дар ҳамлу нақли мусофирон дар самтҳои байналмилалӣ нақши муҳим доранд, ки он зодаи Истиқлолияти давлатии кишвар мебошад. Дар даврони Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, инчунин, ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр», вобаста ба талабот ба самтҳои Хоруғ, Панҷакент, Лахш, Ғарм Кӯлоб, Ховалин-Ишкошим ва Айнӣ парвозҳоро анҷом доданд. Бояд гуфт, ки дар даврони соҳибистиқлолӣ дар кишвар 58 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ дар самти сохтмону таҷдиди роҳҳои мошингард ва роҳи оҳан, бунёди инфрасохтори онҳо ва таҳким бахшидани иқтидори техникии соҳа ба маблағи 26,6 миллиард сомонӣ амалӣ гардида, ҳоло корҳо дар ин самт бомаром идома доранд. Бояд гуфт, ки роҳҳои Тоҷикистон ба сифати долони транзитӣ ва иқтисодии Чин-Тоҷикистон-Афғонистон ва Чин-Тоҷикистон-Ӯзбекистон, Туркманистон-Эрон-Туркия-Аврупо, инчунин, Тоҷикистон-Чин-Покистон истифода хоҳанд шуд. Ҳукумати мамлакат тасмим гирифтааст, ки дар ояндаи наздик барои ташаккули долонҳои иқтисодӣ, як қатор лоиҳаҳои афзалиятноки бунёду таҷдиди роҳҳои мошингарди дорои аҳаммияти байналмилалӣ ва ҷумҳуриявиро лоиҳакашӣ ва барои ҷалби сармоя пешниҳод намояд. Бунёди роҳҳои муосир дар ояндаи наздик ба мо имкон медиҳад, ки ба ҳадафи стратегиамон-ба кишвари транзитӣ табдил додани Тоҷикистон ноил шуда, рушди устувори иқтисодӣ ва боз ҳам беҳтар гардидани шароити зиндагии халқамонро таъмин намоем. Дар баробари сохта, ба истифода додани роҳҳои мошингард, тартиби истифодабарии самаранок ва дар ҳолати хуб нигоҳ доштани роҳҳои бунёдгардида, яке аз масъалаҳои муҳим ба ҳисоб меравад. Вобаста ба ин, ҷорӣ намудани механизми назорати рақамии ҳаракати нақлиёти гаронвазн хеле муҳим аст. Илова бар ин, барои пурра ноил гардидан ба ҳадафҳои стратегии кишвар бунёди марказҳои логистикӣ, тақсимоти яклухт ва афзоиш додани шумораи нақлиёти боркаш, аз ҷумла, воситаҳои нақлиёти яхдондор дар ҳамкорӣ бо соҳибкорону сармоягузорон муҳим мебошад. Мирзоева Ҷ. П. – н.и.и., ходими пешбари илмии шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ