Санаи 25-уми сентябри соли 2026 дар Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ ҷаласаи Шурои олимон баргузор гардид. Рӯзномаи ҷаласаи Шурои олимон аз масъалаҳои зерин иборат буд: 1. Ҳисобот дар бораи натиҷаҳои фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ ва илмӣ-ташкилии ИИваД дар нуҳмоҳаи соли 2026 2. Дар бораи тасдиқ намудани Кумитаи тадорукотӣ ҷиҳати ташкил ва гузаронидани конференсияи илмӣ-амалии ҷумҳуриявӣ дар мавзуи «Дурнамои рушди инноватсионии соҳаҳои саноат барои давраи то соли 2040» 3. Дар бораи ба нашр тавсия намудани монографияҳои илмии шуъбаҳо 4. Дар бораи ба нашр тавсия намудани монографияи илмии д.и.и., профессор Мирсаидов А. Б. дар мавзуи «Институциональное обеспечение индустриального развития регионов Республики Таджикистан» 5. Тасдиқи мавзуъҳои унвонҷӯёни соли аввали таҳсил дар Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ аз рӯйи ихтисос 6. Тасдиқи мавзуъҳои унвонҷӯён-докторантони Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ аз рӯйи ихтисос 7. Масъалаҳои ҷорӣ

Сайёҳӣ - захираи нави рушди иқтисодӣ Дар шароити тағйирёбии сохтори иқтисоди ҷаҳонӣ ва афзоиши рақобат барои ҷалби сармоя, технология ва захираҳои инсонӣ кишварҳо бештар ба соҳаҳое такя мекунанд, ки метавонанд ҳамзамон даромад, шуғл, сармоягузорӣ ва рушди минтақавиро таъмин намоянд. Барои Тоҷикистон яке аз чунин соҳаҳо сайёҳӣ мебошад. Дар солҳои охир сайёҳӣ дар сиёсати иқтисодию иҷтимоии кишвар ҷойгоҳи бештар касб намуда, ба яке аз самтҳои афзалиятноки рушди иқтисоди миллӣ табдил ёфтааст. Таваҷҷуҳи пайвастаи роҳбарияти давлат ба рушди соҳа, ташаккули инфрасохтори муосир, беҳтар намудани муҳити соҳибкорӣ, рушди роҳҳои нақлиётӣ, муаррифии имкониятҳои туристии кишвар ва таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ барои васеъ намудани заминаҳои рушди сайёҳӣ мусоидат кардааст. Қадами муҳим дар ин самт қабули Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 мебошад. Ҳуҷҷати мазкур барои соҳа нишондиҳандаҳои мушаххаси дарозмуддат пешбинӣ менамояд. Аз ҷумла, то соли 2030 саҳми сайёҳӣ дар ММД ба 8 фоиз ва ҳиссаи шуғл дар соҳа ба 10 фоиз расонида шудан ҳамчун нишондиҳандаҳои мақсаднок муайян шудаанд. Ин ҳадафҳо аҳамияти сайёҳиро аз доираи як бахши хизматрасонӣ берун бурда, онро ба як ҷузъи сиёсати диверсификатсияи иқтисоди миллӣ табдил медиҳанд. Бо таваҷҷуҳ ва дастгирии пайвастаи Пешвои миллат рушди ҳаматарафаи инфрасохтори сайёҳӣ, беҳтар намудани сифати хизматрасонӣ, ҷалби сармоягузориҳои дохилию хориҷӣ, инчунин густариши намудҳои ҷолиби сайёҳӣ, аз ҷумла сайёҳии кӯҳӣ, экологӣ, табобатию солимгардонӣ ва таърихию фарҳангӣ ба роҳ монда шуд. Ин раванд ба баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулоти сайёҳии кишвар мусоидат намуда, ба таъмини рушди устувори иқтисоди миллӣ заминаи ниҳоят мустаҳкам гузошт. Афзоиши мунтазами даромад аз ин соҳа ва густариши имкониятҳои он, дар навбати худ, ҷолибияти сармоягузории бахши сайёҳиро ба таври назаррас афзун намуд. Татбиқи механизмҳои дастгирии давлатӣ, аз ҷумла озод намудани ширкатҳои нави сайёҳӣ аз пардохти андоз аз фоида дар 5 соли аввали фаъолият, озод кардани воридоти таҷҳизот ва маводи сохтмонӣ барои бунёди объектҳои сайёҳӣ аз андоз аз арзиши иловашуда (ААИ) ва боҷҳои гумрукӣ ва кам кардани 50 фоизаи боҷҳои гумрукӣ барои воридоти автомашинаҳои нави мусофирбарии сайёҳӣ ба фаъол гардидани бахши хусусӣ такони ҷиддӣ бахшид. Дар натиҷа, шумораи ширкатҳои сайёҳии литсензиядор дар кишвар аз 300 адад гузашта, шабакаи субъектҳои хизматрасониро дар тамоми минтақаҳои кишвар фаро гирифт. Омили дигари калидии ҷолибияти сайёҳии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ содагардонии низоми воридот ва маъмурикунонии раводид мебошад. Гузариш ба платформаи онлайнии дарёфти раводид ба шаҳрвандони беш аз 120 кишвар имкон дод, ки бе муроҷиат ба консулгариҳо раводидро тавассути шабакаи Интернет дастрас намоянд. Тоҷикистон барои шаҳрвандони беш аз 60 кишвари ҷаҳон низоми бераводиди якҷониба (то 30 рӯз)-ро ҷорӣ намуд, ки ин иқдом рақобатпазирии кишварро дар бозори сайёҳии Осиёи Марказӣ ба таври назаррас афзун намуд. Эҷоди портали ягонаи сайёҳии миллии Тоҷикистон ва татбиқи барномаҳои мобилӣ барои пайгирии масирҳои сайёҳӣ ба рақамикунонии пурраи хизматрасониҳо мусоидат менамояд. Маҳз дар шароити болоравии талабот ба хизматрасониҳои сайёҳӣ ва беҳтар гардидани нишондиҳандаҳои макроиқтисодии соҳа, ҳаҷми сармоягузории мустақими хориҷӣ ба бахши сайёҳӣ дар соли 2025 ба 49,9 миллион доллари ИМА расид, ки нисбат ба соли гузашта 25 фоиз афзоиш ёфтааст. Ин тамоюли мусбат аз болоравии бесобиқаи эътимоди сармоягузорони хориҷӣ ва дохилӣ ба дурнамои рушди сайёҳии кишвар ва фароҳам овардани муҳити мусоиду эътимодбахши сармоягузорӣ шаҳодат медиҳад. Гузашта аз ин, афзоиши ҷараёни сармоягузорӣ ба бунёди меҳмонхонаҳо ва маҷмааҳои муосири сайёҳӣ, беҳсозии инфрасохтори нақлиётиву логистикӣ, рақамикунонии хизматрасониҳо ва диверсификатсияи маҳсулоти сайёҳӣ такони ҷиддӣ бахшид. Ин иқдомҳо имкон медиҳанд, ки на танҳо теъдоди сайёҳони хориҷӣ ва ҳаҷми даромади соҳа боз ҳам зиёд гардад, балки ҷойҳои нави корӣ таъсис ёфта, сатҳи фарҳанги хизматрасонӣ ва некӯаҳволии аҳолӣ дар минтақаҳои сайёҳии кишвар пайваста баланд бардошта шавад. Тадбирҳои пайваста ва пайгиронаи Роҳбарияти Давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба он равона гардидаанд, ки барои сармоягузорони ватанию хориҷӣ фазои мусоиди сармоягузорӣ, барои бахши хусусӣ имтиёзҳои муассири андозу гумрукӣ ва барои рушди инфрасохтори сайёҳӣ шароити муосир фароҳам оварда шавад. Татбиқи механизмҳои дастгирии давлатӣ, аз ҷумла озод намудани воридоти таҷҳизоту мавод барои бунёди инфрасохтори сайёҳӣ аз пардохтҳои гумрукӣ ва андоз аз арзиши иловашуда, ба фаъол гардидани бахши хусусӣ такони ҷиддӣ бахшид. Пайравӣ аз сиёсати фарогири стратегии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар партави дастуру супоришҳои Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон амалӣ мегардад, имкон медиҳад, ки кишвар дар доираи «Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» мавқеи худро ҳамчун яке аз самтҳои рақобатпазири сайёҳии минтақаи Осиёи Марказӣ таҳким бахшад. Бо дарназардошти иқтидори бузурги соҳа ва имкониятҳои мавҷуда, ҳадафҳои стратегӣ нишон медиҳанд, ки дар дурнамо ба 8% нишондиҳандаи Маҷмӯи Маҳсулоти Дохилӣ (ММД) ва ба 10% фарогирии шуғли аҳолӣ расонидани саҳми соҳаи сайёҳӣ ҳадафи комилан воқеӣ ва иҷрошаванда мебошад. Илова бар ин, истифодаи оқилона ва ҳифзи бекамукости беш аз 3000 ёдгории таърихию фарҳангӣ ва ҳудудҳои махсус муҳофизатшавандаи табиӣ (ки беш аз 22% ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд) ҳамчун принсипи асосии рушди устувори сайёҳӣ барои наслҳои имрӯзу оянда таъмин карда мешавад. Ҳамин тариқ, таҳлили самтҳои стратегии рушди соҳа нишон медиҳад, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сайёҳӣ аз як бахши одди хизматрасонӣ ба муҳаррики калидии рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ табдил ёфтааст. Эълон гардидани «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» (2019-2021), татбиқи низоми раводиди электронии e-Visa ва режими бераводид барои шаҳрвандони беш аз 60 кишвари ҷаҳон, афзоиши шумораи ширкатҳои сайёҳӣ ва муаррифии бренди миллии сайёҳӣ дар арсаи байналмилалӣ заминаҳои устуворро ҷиҳати бартараф намудани мушкилоти мавҷуда ва ноил шудан ба ҳадафҳои Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 фароҳам овардаанд. Истифодаи оқилона ва ҳифзи бекамукости беш аз 3000 ёдгории таърихию фарҳангӣ ва ҳудудҳои махсус муҳофизатшавандаи табиӣ (ки беш аз 22% ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд) ҳамчун принсипи асосии рушди устувори сайёҳӣ барои наслҳои имрӯзу оянда таъмин карда мешавад. Тоҷикистон барои рушди шаклҳои гуногуни сайёҳӣ имкониятҳои назаррас дорад. Кӯҳҳои баланд, пиряхҳо, кӯлҳо, манзараҳои табиӣ, минтақаҳои дорои иқлими гуногун, ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва анъанаҳои ғании мардумӣ метавонанд асоси ташаккули маҳсулоти рақобатпазири туристиро ташкил диҳанд. Аз ин нуқтаи назар, рушди сайёҳии кӯҳӣ ва экологӣ, сайёҳии фарҳангиву таърихӣ, табобатию солимгардонӣ, аграрӣ ва этнографӣ бояд ҳамчун бахшҳои ба ҳам алоқаманди як бозори ягона баррасӣ шаванд. Масъалаи асосӣ дар ин ҷо танҳо мавҷудияти захираҳои туристӣ нест. Тоҷикистон бояд ин захираҳоро ба маҳсулоти мукаммали туристӣ табдил диҳад. Масири ҷолиби сайёҳӣ бояд бо нақлиёт, роҳбалад, ҷойи будубош, ғизо, алоқа, хизматрасонии тиббӣ, амният ва имконияти пардохти рақамӣ пайваст бошад. Аҳамияти дигари стратегии сайёҳӣ дар он аст, ки он метавонад рушди иқтисодиро аз пойтахт ва марказҳои бузурги шаҳрӣ ба минтақаҳо интиқол диҳад. Рушди сайёҳии деҳот метавонад барои хоҷагиҳои кишоварзӣ, ҳунармандон, соҳибкорони хурд, занон ва ҷавонон манбаи нави даромад фароҳам оварад. Меҳмонхонаҳои хонагӣ, агротуризм, фурӯши маҳсулоти маҳаллӣ, ҳунарҳои мардумӣ ва хизматрасониҳои роҳбаладӣ метавонанд дар ташаккули иқтисоди маҳаллӣ саҳми бештар гузоранд. Аз ин лиҳоз, сиёсати сайёҳӣ бояд бо сиёсати рушди минтақаҳо, кишоварзӣ, ҳунармандӣ, фарҳанг, нақлиёт ва рушди соҳибкории хурду миёна бештар ҳамоҳанг карда шавад. Дар бозори ҷаҳонии сайёҳӣ рақобат на танҳо барои манзараҳои зебо, балки барои сифати таҷрибаи сайёҳ сурат мегирад. Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои муҳими марҳилаи нави рушди соҳа баланд бардоштани сифати хизматрасонӣ мебошад. Ин раванд омодасозии кадрҳои касбӣ, омӯзиши забонҳои хориҷӣ, рушди фарҳанги хизматрасонӣ, такмили малакаҳои роҳбаладон, менеҷерони меҳмонхонаҳо, кормандони тарабхонаҳо ва дигар субъектҳои хизматрасониро талаб менамояд. Дар баробари ин, зарур аст, ки нишондиҳандаҳои сифати хизматрасонӣ мунтазам арзёбӣ шуда, фикру мулоҳизаҳои сайёҳон ба низоми идоракунии соҳа ворид карда шаванд. Ҳамин тариқ, таҳлили ҳаматарафа ва амиқи самтҳои стратегии рушди соҳа нишон медиҳад, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сайёҳӣ аз як бахши одди хизматрасонӣ ба муҳаррики калидии рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ ва воситаи муҳими афзоиши даромади аҳоливу ҷалби сармояи хориҷӣ табдил ёфтааст. Сайёҳӣ барои Тоҷикистон танҳо соҳаи қабули меҳмонон нест. Он метавонад ба воситаи пайвасткунандаи сармоягузорӣ, соҳибкорӣ, шуғл, рушди минтақаҳо, фарҳанг, ҳунармандӣ, кишоварзӣ ва хизматрасониҳои муосир табдил ёбад. Силсилаи иқдомҳои созандаи Давлат ва Ҳукумати кишвар, аз ҷумла эълон гардидани «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» (2019-2021), татбиқи מוваффақияти низоми раводиди электронии e-Visa, ҷорӣ намудани режими бераводид барои шаҳрвандони беш аз 60 кишвари ҷаҳон, пешниҳоди имтиёзҳои бесобиқаи андозу гумрукӣ ба бахши хусусӣ ва муаррифии мақсадноки бренди миллии сайёҳӣ дар арсаи байналмилалӣ заминаи устувори институсионалӣ ва иқтисодиро фароҳам оварданд. Ин тадбирҳо на танҳо ба афзоиши мунтазами ҷараёни сайёҳон ва ҷолибияти сармоягузории соҳа такони ҷиддӣ бахшиданд, балки барои татбиқи муваффақонаи ҳадафҳои стратегии кишвар шароити мусоид эҷод намуданд. Ноил шудан ба ҳадафҳои баландмуддат, аз ҷумла ба 8% нишондиҳандаи Маҷмӯи Маҳсулоти Дохилӣ (ММД) ва ба 10% фарогирии шуғли аҳолӣ расонидани саҳми сайёҳӣ мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун яке аз марказҳои рақобатпазиртарин ва ҷолиби сайёҳӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ таҳким мебахшад. Юсуф Раҳмон, номзади илмҳои иқтисодӣ Мудири шӯъбаи таҳқиқоти инфрасохтории Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Мадаминзода Асрор Абдулло рисолаи номзадии худро дар мавзӯи «Механизмҳои баланд бардоштани устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширии комплекси агросаноатии Тоҷикистон» аз рӯйи ихтисоси 5.2.6. Иқтисодиёти соҳаи аграрӣ дар Шурои диссертатсионии 6D.КОА-134 назди Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон ба номи Шириншоҳ Шоҳтемур бо муваффақият ҳимоя намуд. Рисолаи мазкур ба яке аз масъалаҳои муҳим ва мубрами рушди иқтисодиёти кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмини устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширии комплекси агросаноатӣ бахшида шуда, дар он масъалаҳои назариявӣ, методологӣ ва амалии баланд бардоштани самаранокӣ ва устувории фаъолияти корхонаҳои соҳаи истеҳсол ва коркарди маҳсулоти ширӣ мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд. Муаллиф дар таҳқиқоти худ омилҳои асосии таъсиррасон ба устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширӣ, вазъи кунунии рушди соҳа ва мушкилоти мавҷудаи фаъолияти корхонаҳои соҳаи мазкурро мавриди таҳлили ҳамаҷониба қарор додааст. Дар рисола ба масъалаҳои баланд бардоштани самаранокии истеҳсолот, истифодаи оқилонаи захираҳо, таҳкими иқтидори истеҳсолӣ ва молиявии корхонаҳо, инчунин такмили механизмҳои идоракунии фаъолияти иқтисодӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир шудааст. Яке аз ҷанбаҳои муҳими таҳқиқот таҳияи механизмҳо ва пешниҳодҳои илмӣ-амалӣ ҷиҳати баланд бардоштани устувории иқтисодии корхонаҳои зеркомплекси ширии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Муаллиф бо истифода аз усулҳои муосири таҳлил ва арзёбии иқтисодӣ роҳҳои такмили фаъолияти корхонаҳо, баланд бардоштани рақобатпазирӣ ва самаранокии истеҳсолотро асоснок намудааст. Дар рисола ҳамчунин масъалаҳои рушди истеҳсоли маҳсулоти ширӣ, беҳтар намудани ҳамкории субъектҳои занҷираи истеҳсоливу коркарди маҳсулот, истифодаи самараноки иқтидорҳои мавҷуда ва фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди устувори корхонаҳои соҳа мавриди омӯзиши илмӣ қарор гирифтаанд. Натиҷаҳои таҳқиқот дорои аҳамияти назариявӣ ва амалӣ буда, пешниҳодҳои муаллиф метавонанд дар самти такмили сиёсати иқтисодии соҳаи кишоварзӣ, баланд бардоштани самаранокии фаъолияти корхонаҳои зеркомплекси ширӣ ва таъмини рушди устувори комплекси агросаноатии кишвар мавриди истифода қарор гиранд. Аҳли илм ва иштирокдорони ҷаласаи Шурои диссертатсионӣ сатҳи илмии рисола, аҳамияти назариявию амалии натиҷаҳои бадастомада ва саҳми муаллифро дар таҳқиқи масъалаҳои рушди иқтисодии зеркомплекси ширии АПК-и Тоҷикистон арзёбӣ намуда, ҳимояи рисоларо натиҷаи таҳқиқоти пайгирона ва заҳмати илмии муаллиф донистанд. Ҳимояи бомуваффақияти рисолаи Мадаминзода Асрор Абдулло бозгӯи таваҷҷуҳи муҳаққиқони ҷавон ба масъалаҳои муҳими рушди иқтисоди миллӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои илмии ҳалли мушкилоти соҳаи аграрии кишвар мебошад. Ин дастоварди илмӣ барои Мадаминзода Асрор Абдулло марҳилаи муҳими фаъолияти илмӣ ба ҳисоб рафта, барои рушди минбаъдаи таҳқиқоти ӯ дар самти иқтисодиёти аграрӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Ба Мадаминзода Асрор Абдулло дар фаъолияти минбаъдаи илмӣ, таҳқиқоти нави арзишманд, татбиқи натиҷаҳои илмӣ дар рушди иқтисодиёти аграрии кишвар ва фатҳи қуллаҳои нави илму дониш комёбиҳои рӯзафзун орзумандем.

Дар арафаи ҷашни 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷиҳати фароҳам овардани имкониятҳои нави илмӣ барои таҳқиқотчиён ва тақвияти низоми омодасозии кадрҳои илмии баландихтисос Шурои диссертатсионии 6D.КОА-146 таъсис дода шуд. Шурои мазкур дар назди Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ тибқи Фармоиши Раиси муассисаи давлатии «Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 3-юми сентябри соли 2026, №339/шд таъсис ёфта, барои баррасӣ ва ҳимояи диссертатсияҳо ҷиҳати дарёфти дараҷаҳои илмӣ фаъолияти худро ба роҳ мемонад. Дар маросими муаррифии Шурои нави диссертатсионӣ муовини раиси Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор Шарифзода Мумин Машокир ва мудири шуъбаи илмҳои ҷамъиятии Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои филологӣ Каримзода Мавзуна Асламҷон иштирок намуданд. Дар чорабинӣ директори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, доктори илмҳои иқтисодӣ Бобозода Комил Олимҷон, ки ҳамзамон раиси Шурои диссертатсиони 6D.КОА-146 мебошад, баромад намуда, аҳаммияти таъсиси Шурои навро барои рушди таҳқиқоти илмӣ ва омодасозии кадрҳои баландихтисос муҳим арзёбӣ намуд. Раиси Шуро дар баромади худ таъкид кард, ки таъсиси Шурои диссертатсионӣ дар назди Институт имкониятҳои муҳимми навро барои муҳаққиқон, докторантон ва унвонҷӯён фароҳам меорад. Қайд гардид, ки фаъолияти самараноки Шуро метавонад ба рушди таҳқиқоти илмии замонавӣ, баланд бардоштани сифати корҳои диссертатсионӣ ва таҳкими ҳамкории илмӣ мусоидат намояд. Ҳамзамон, таъкид гардид, ки аъзои Шуро бояд дар баррасии корҳои илмӣ ба меъёрҳои баланди илмӣ, масъулият ва риояи талаботи муқарраргардидаи омода намудани кадрҳои илмӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намоянд. Шурои диссертатсионӣ 6D.КОА-146 дар назди Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ ваколати баррасии диссертатсияҳоро барои дарёфти дараҷаи илмии доктори фалсафа (PhD)-доктор аз рӯйи ихтисосҳои 6D050600-Иқтисодиёт (6D050616-Географияи иқтисодӣ), 6D051800-Идоракунии лоиҳаҳо (6D051801-Идоракунии лоиҳаҳо) ва 6D051900-Ташкил ва бамеъёргирии меҳнат (6D051901-Иқтисодиёти меҳнат ва демография), инчунин барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илм ва доктори илм аз рӯйи ихтисоси 5.2. Иқтисодиёт (5.2.14. Иқтисодиёти меҳнат ва демография, 5.2.24. Идоракунии лоиҳаҳо ва 5.2.30. Географияи иқтисодӣ) дорад. Мавриди зикр аст, ки таъсиси Шуро дар баланд бардоштани нақши Институт ҳамчун яке аз марказҳои муҳимми таҳқиқоти иқтисодӣ ва демографии кишвар заминаи мусоид фароҳам меорад. Таъсиси чунин як сохтори илмӣ дар заминаи Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ барои рушди минбаъдаи таҳқиқоти бунёдӣ ва амалии иқтисодӣ, таҳкими заминаи илмии омӯзиши бозори меҳнат, демография, идоракунии лоиҳаҳо ва равандҳои рушди иқтисодиву иҷтимоӣ аҳаммияти муҳим дорад. Фаъолияти Шурои диссертатсионӣ ба фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳқиқотчиёни ҷавон, докторантон ва унвонҷӯён ҷиҳати анҷом додани таҳқиқоти илмии сатҳи баланд ва ҳимояи саривақтии рисолаҳои илмӣ мусоидат хоҳад кард. Таъсиси Шурои нави диссертатсионӣ барои Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ на танҳо рӯйдоди муҳимми илмӣ, балки қадами навбатӣ дар самти таҳкими иқтидори илмӣ, рушди мактаби таҳқиқотӣ ва омодасозии насли нави мутахассисони соҳибкасб ба ҳисоб меравад.

Since gaining independence, the Republic of Tajikistan has experienced an unprecedented demographic leap. From 1991 to 2026, the country's population nearly doubled, rising from 5.5 million to nearly 11 million. Given limited land and economic resources, managing this rapid growth required the country's leadership to adopt a flexible, balanced, and strategically sound legal policy. The transition from Soviet paternalistic doctrines to sovereign demographic policy was marked by a series of significant legislative victories that enabled quantitative population growth to be transformed into qualitative human capital. To regulate demographic processes during the independence period, the state has developed and implemented, and continues to adopt, various programs, strategies, and concepts aimed at shaping and implementing state demographic policy. For example, the following key regulatory documents can be highlighted: - The Family Code of the Republic of Tajikistan (1998), which was amended in 2010 to set the minimum age for first marriage for men and women at 18 years. This measure was aimed at strengthening the stability of family relationships. Furthermore, in 2016, amendments were made to the Code, according to which persons who have not undergone a mandatory medical examination are not allowed to marry. - The Concept of the State Demographic Policy of the Republic of Tajikistan for 2003-2015; - The Law of the Republic of Tajikistan "On the Regulation of Traditions, Celebrations, and Rituals" (2007); - The Law of the Republic of Tajikistan on the Responsibility of Parents for the Education and Upbringing of Children (2011); - The Law of the Republic of Tajikistan "On the Prevention of Domestic Violence" (2013). One of the regulatory documents directly related to the management of demographic processes is the Concept of State Demographic Policy of the Republic of Tajikistan for 2003-2015, the purpose of which is to create conditions for the consistent resolution of demographic problems and improve the standard and quality of life of the population. 1. Paradigm Shift: Abandoning the Soviet System of Birth Stimulation (1996) The first strategic step of sovereign Tajikistan was a revision of the inherited mechanisms. In 1996, the state legislatively abolished the Soviet-era universal cash payments for large families. This decision did not represent a rejection of citizen support; it marked a shift to the concept of conscious family planning. Legislators shifted the emphasis from quantitative incentives to high-quality maternal and child health care, which helped balance the burden on the young republic's social budget. 2. The Law of the Republic of Tajikistan "On Migration" (1999) – the legal foundation for mobility Rapid demographic growth and a surplus of labor within the country required a clear legal response. Adopted in 1999, the Law of the Republic of Tajikistan "On Migration" was revolutionary for its time. It laid the legal, economic, and organizational foundations for regulating migration flows, dividing them into two key areas: • Labor migration: Legal mechanisms were created for the export of surplus labor abroad, which reduced social tensions within the country and ensured a significant influx of foreign exchange earnings. • Environmental migration: The law regulated a process unique to the region – the planned, state-subsidized resettlement of citizens from dangerous, high-altitude areas to economically promising valleys. 3. State Demographic Policy Programs The successive package of State Demographic Programs (covering periods up to 2015, 2024, and subsequent years) became a key instrument for the soft regulation of population reproduction. These regulations decentralized the reproductive health system. Legislation ensured the expansion of the network of family planning centers, leading to a systematic reduction in maternal and infant mortality in all five administrative regions of the country. 4. The Law "On the Population Census": An Empirical Framework for Management Effective regulation is impossible without accurate data. The adoption of the new version of the Law of the Republic of Tajikistan "On the Population Census" enshrined strict international standards for citizen counting. Regular rounds of censuses provided the state with a clear picture of the gender and age structure, internal migration, and the level of urbanization. With this legally validated data, the government was able to accurately calculate the burden on social infrastructure. 5. National Development Strategy (NDS-2030): Demography as an Economic Driver The main achievement of the current era is that demographic policy is no longer the isolated domain of the Ministry of Health or the Ministry of Labor. The National Development Strategy for the Period up to 2030 (NDS-2030) officially integrates demographic management into all sectors of the economy. Construction rates have been adjusted to this legal standard: in recent years, more than 1,500 new educational institutions and 660 healthcare facilities have been commissioned in the republic, ensuring infrastructure keeps pace with the "youth boom." The results of 35 years of independence demonstrate that Tajikistan avoided a demographic crisis thanks to a timely transition from harsh prohibitive or incentive measures to legal regulation of quality of life. Today's young population is not a demographic burden, but a key strategic resource and driver of the country's future economic growth. Akbar Subkhonov - Head of department of Demographic Research and Human Development of the Institute of Economics and Demography of the National Academy of Sciences of Tajikistan, PhD in Economics.

Пас аз ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991, кишвар ба ташаккули мавқеи худ дар арсаи байналмилалӣ, аз ҷумла дар соҳаи сайёҳӣ оғоз кард. Бо роҳнамоии Эъломияи Манила оид ба сайёҳии ҷаҳонӣ (1980), Эъломияи Гаага оид ба сайёҳӣ (1989), як қатор шартномаҳо ва ҳуҷҷатҳои дигари байналмилалӣ давлатҳои узви Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил 23 декабри соли 1993 дар шаҳри Ашқобод Созишнома оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи сайёҳиро ба имзо расониданд. Созишномаи мазкур аз 13 модда иборат буда, самтҳои асосии ҳамкорӣ дар соҳаи сайёҳиро муайян менамуд. Дар Тоҷикистон санади асосии меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаи сайёҳӣ, ки асосҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ташкилии фаъолияти сайёҳӣ, инчунин қоидаҳои ягонаи фаъолияти сайёҳиро дар ҳудуди ҷумҳурӣ муайян мекард, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 сентябри соли 1999, №824 «Дар бораи сайёҳи» гардид. Қонуни мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 сентябри соли 1999, №825 мавриди амал қарор дода шуд. Корхонаи воҳиди давлатии сайёҳии «Сайёҳ» дар давраи солҳои 2001-2006 ҳамчун ташкилоти тиҷоратии ҷумҳуриявӣ, ки фаъолияти худро дар асоси Созишномаи дуҷониба бо Вазорати иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ менамуд, фаъолият мекард. Соли 2007 дар назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳӣ таъсис дода шуд. Дар таҳкими минбаъдаи институтсионалии соҳаи мазкур, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нақши махсус дорад. Бо ташаббуси Пешвои миллат соли 2018 Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шуд, ки айни замон ҳамчун мақоми марказии ҳокимияти иҷроия дар ин самт фаъолият менамояд. Ин иқдом аҳаммияти стратегии соҳаи сайёҳиро барои рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар бозгӯ менамояд. Бо дарназардошти аҳаммияти соҳаи сайёҳӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон “Консепсияи рушди сайёҳӣ барои солҳои 2019–2029”-ро қабул намуд. Яке аз марҳилаҳои муҳим дар рушди бахши сайёҳӣ қабули “Стратегияи рушди сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030” ба ҳисоб меравад. Дар айни замон, сайёҳӣ дар ҷумҳурӣ ба яке аз соҳаҳои сердаромади иқтисоди миллӣ табдил ёфта истодааст. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҳукумати кишвар ва олимони ҷумҳурӣ ба рушди сайёҳӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки рушди дурнамои иқтисоди Тоҷикистон аҳаммияти калон медиҳанд. Дар Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти муҳими рушди сайёҳӣ таъкид гардида, чунин пешниҳод шудааст: «…эълон гардидани соли 2018 ҳамчун Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ барои дарки аҳамияти ин соҳа дар ҳаёти иҷтимоию иқтисодии мардум такони ҷиддӣ бахшид ва шумораи сайёҳоне, ки соли 2018 аз Тоҷикистон боздид намуданд, нисбат ба соли 2017 2,5 баробар зиёд гардид. Аммо барои пурра амалӣ намудани ҳадафҳои пешбинишуда як сол кифоя нест. Бо мақсади суръат бахшидан ба ҳалли масъалаҳои зикршуда ва бо дарназардошти зарурати рушди инфрасохтори деҳот 26 декабри соли 2019 пешниҳод гардид, ки ташаббуси мазкур идома дода шуда, солҳои 2019–2021 “Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ” эълон карда шаванд» Дар Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 2022 чунин таъкид шудааст: «…Дар ин давра барои хизматрасонӣ ба онҳо зиёда аз 600 иншооти инфрасохтори сайёҳӣ сохта, ба истифода дода шуданд. Хотиррасон менамоям, ки бо мақсади ҷалби бештари сайёҳон ва сармоягузориҳои хориҷӣ Тоҷикистон аз 1 январи соли 2022 барои шаҳрвандони 52 кишвар низоми якҷонибаи бидуни раводидро ҷорӣ намуд ва зарур аст, ки аз ин раванд самаранок истифода бурда шавад. Ҳамчунин, бо ҳамин мақсад барои шаҳрвандони 126 кишвар пешниҳоди раводиди Ҷумҳурии Тоҷикистон бо тартиби содакардашуда ҷорӣ карда шудааст». Ҳамзамон, Пешвои миллат дар Паёми соли 2024 низ чунин таъкид намуданд: “…Дар солҳои 2018–2023 барои рушди соҳаи сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ чор лоиҳаи давлатии сармоягузорӣ ба маблағи 330 миллион сомонӣ амалӣ карда шуд. Ғайр аз ин, ба субъектҳои соҳа аз ҷониби низоми бонкии кишвар зиёда аз 300 миллион сомонӣ қарзҳои имтиёзнок ҷудо карда шуданд. Дар ин давра 1450 иншооти сайёҳӣ таъсис дода шуд… Соли 2023-юм 15 ёдгории таърихиву фарҳангии тоҷикон ба Феҳристи фарҳанги моддӣ ва ғайримоддии ЮНЕСКО ворид карда шуд, ки боиси эътибори бештар пайдо кардани фарҳанги бостонии миллати тоҷик дар байни ҷомеаи башарӣ гардид. Бо мақсади густариш бахшидани тармиму барқарорсозӣ ва ҳифзи ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ, инчунин, рушди сайёҳӣ дар ин самт пешниҳод менамоям, ки дар назди Ҳукумати мамлакат сохтори алоҳида – Агентии ҳифзи мероси таърихиву фарҳангӣ таъсис дода шавад». Пеш аз ҳама, бояд ба як нуқтаи хеле муҳим, яъне иқтидори нодири сайёҳии кишвари мо таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Дар “Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030” аз ҷумла таъкид шудааст, ки: «…мероси бойи таърихию фарҳангии Тоҷикистон, табиати нодири он бо кӯлҳои бемисл, ҳайвоноту набототи нодир, инчунин кӯҳҳои баланд шароити муҳими рушди соҳаи сайёҳӣ ва афзоиши саҳми ин соҳа дар маҷмӯи маҳсулоти дохилии (ММД) кишвар мебошанд». Қабули сайёҳон дар ҳудуди кишвар барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, ташаккули сохтори хизматрасонӣ ба аҳолӣ ва ба даст овардани даромади назаррас барои бахши хусусӣ ва давлатӣ аз ҳисоби фурӯши молу хизматрасониҳо, инчунин андозу пардохтҳои вобаста ба фаъолияти сайёҳӣ мусоидат менамояд. Барои бисёр кишварҳо соҳаи сайёҳӣ ба яке аз сарчашмаҳои муҳими воридшавии асъори хориҷӣ табдил ёфта, дар натиҷа дар тақсимоти байналмилалӣ ва дохилии меҳнат мавқеи махсусро ишғол менамояд. Илова бар ин, иқтисодиёти устувор кафили боэътимоди рушди босуботи соҳаи сайёҳӣ мебошад. Шумораи сайёҳоне, ки ҳамасола ба кишвар ташриф меоранд, воқеан сол ба сол афзоиш ёфта, ба рушди иқтисодиёти миллӣ саҳми назаррас мегузорад. Ин равандро маълумоти омории пешниҳодшуда низ тасдиқ менамояд. Тибқи омори расмӣ, аз соли 1996 то 2025 шумораи сайёҳон аз 700 нафар то 1 миллиону 784 ҳазор 400 нафар афзоиш ёфт ва ҳаҷми умумии хароҷоти сайёҳони вурудӣ ба иқтисодиёти ҷумҳурӣ дар соли ҷорӣ аз 892 миллион доллар гузашт. Соли 2025 саҳми умумии рушди сайёҳӣ вурудӣ ба ММД-и кишвар 5,6 %-ро ташкил дод, ки ин аз самаранокии баланди соҳа шаҳодат медиҳад. Моҳияти самти афзалиятноки рушди иқтисодиёт эълон намудани соҳаи сайёҳӣ дар он ифода меёбад, ки он яке аз самтҳои самараноки сармоягузории маблағҳо ба ҳисоб рафта, метавонад дар муҳлати кӯтоҳ натиҷаҳои назарраси иқтисодӣ ба даст оварад. Ҳамин тавр, рушди соҳаи сайёҳӣ дар Тоҷикистон на танҳо барои ҷалби сайёҳони хориҷӣ ва ворид намудани асъори хориҷӣ, балки барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди соҳибкорӣ, беҳтар намудани инфрасохтор ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ низ аҳамияти муҳим дорад. Маълумоти оморӣ шаҳодат медиҳад, ки дар ҷумҳурӣ дар соли 2025 зиёда аз 367 корхонаи соҳаи сайёҳӣ фаъолият менамояд, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 20 адад зиёд мебошад. Аз шумораи умумии корхонаҳои ба қайд гирифташуда 225 адад меҳмонхона, 61 адад мотел ва хостел, 56 адад осоишгоҳ, 4 адад лагери солимгардонӣ, 6 адад маркази табобатӣ, 10 адад хонаи истироҳатӣ, 1 адад пансионат ва 4 адад пойгоҳи сайёҳӣ мебошанд. Дар Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон 191 ширкати сайёҳӣ ба қайд гирифта шудааст. Аз ҷумла, 31 ширкат дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, 93 ширкат дар шаҳри Душанбе, 42 ширкат дар вилояти Суғд, 15 ширкат дар вилояти Хатлон ва 10 ширкат дар шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ фаъолият менамоянд. Барои ташаккул додани соҳаи сайёҳӣ зарур аст, ки бо дарназардошти хусусиятҳои ҷуғрофӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва экологӣ ва ҳамчунин расму оини мардуми тоҷик маҷмӯи чорабиниҳое амалӣ карда шаванд, ки ба ташкили соҳаи сердаромади сайёҳӣ равона гардидаанд. Ҳар як қадам дар самти рушди соҳаи сайёҳӣ бояд аз ҷиҳати илмӣ таҳия ва аз ҷиҳати назариявӣ асоснок карда шавад. Мо чунин мешуморем, ки пеш аз ҳама зарур аст, ки асосноккунии илмии ташаккул ва рушди соҳаи сайёҳӣ дар ҷумҳурӣ таҳия карда шавад. Аз ҷумла, захираҳои сайёҳии минтақаҳои ҷумҳурӣ муайян ва шиносномадор карда шуда, инчунин ҳаҷми қобили қабули сарбории рекреатсионӣ ба онҳо муайян карда шавад. Ҳамзамон, чорабиниҳо оид ба маркетинги хизматрасониҳои сайёҳӣ, курортӣ, меҳмонхонагӣ ва дигар намудҳои хизматрасонӣ таҳия карда шаванд. Пешниҳод менамоем, ки низоми ягонаи давлатии стандартизатсия ва сертификатсияи молу хизматрасониҳои сайёҳӣ таъсис дода шавад. Ҳамчунин зарур аст, ки стандарти ягонаи таснифотии талабот ва тарифҳо барои соҳаи сайёҳӣ таҳия карда шавад. Ташаккули соҳаҳои нави иқтисодиётро бояд ҳамчун қонунияти пешрафтае дарк намуд, ки бо рушд ва васеъ гардидани сохтори иқтисодиёт алоқаманд мебошад. Илова бар ин, дар ҷумҳурӣ зарурати рушди сайёҳӣ ҳам аз нуқтаи назари иҷтимоӣ ва ҳам аз ҷиҳати иқтисодӣ тақозо менамояд, ки фаъолияти ин соҳа дар шакли соҳавӣ ташкил ва идора карда шавад. Афзоиши шумораи сайёҳони вурудӣ ба маънои зиёд шудани ҷойҳои корӣ дар соҳаи сайёҳӣ ва соҳаҳои бо он алоқаманд мебошад, ки дар навбати худ барои баланд бардоштани сатҳи некӯаҳволии мардум замина фароҳам меорад. Барои ба таври назаррас афзоиш додани ҷараёни сайёҳӣ ба Тоҷикистон «ҷаҳиши стратегӣ» зарур аст: 1. Ин метавонад бо ташаккули бренди миллии сайёҳӣ алоқаманд бошад. Зеро, барои Тоҷикистон бренди ғайриоддӣ метавонад телескопи расадхонаҳои баландкӯҳ ва рушди сайёҳии астрономӣ ҳамчун самти асосии алтернативӣ гардад. Барои рушди сайёҳии астрономӣ баргузории Конгресси умумиҷаҳонии астрономӣ метавонад нақши муҳим дошта бошад, агар ташаббуси ташкили онро Академияи миллии илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва сохторҳои дахлдори давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ҷалби ЮНЕСКО ва ташкилотҳои Созмони Милали Муттаҳид дар соҳаҳои фарҳанг, тиҷорат, сайёҳӣ ва варзиш ба зимма гиранд. Баргузории чунин конгресс метавонад оғози таъсиси Фонди байналмилалии рушди сайёҳии астрономӣ гардад. Вобаста ба ин «…Физики покистонӣ, барандаи Ҷоизаи Нобел дар соҳаи физика Абдус Салом дар бораи ин пойгоҳ чунин изҳори назар карда буд: «Лабораторияи Помир оид ба нурҳои кайҳонӣ пойгоҳи нодир ва ивазнашаванда барои физикони тамоми ҷаҳон мебошад. Он ҳамаи сарҳадҳои сиёсӣ ва миллиро аз байн бурдааст ва бояд ҳамчун ёдгории маърифатнокии мардуми тоҷик ҳифз карда шавад…». 2. То имрӯз ҳаҷми хеле зиёди иттилооти илмӣ оид ба натиҷаҳои таҳқиқоти “Роҳи бузурги Абрешим” ҷамъоварӣ гардидааст. Ҳамзамон, хусусиятҳои сайёҳии ин роҳ дар амал татбиқ шуда, ширкатҳои сайёҳӣ имрӯзҳо намудҳои гуногуни сайёҳатро аз рӯйи хатсайрҳои сершумори он пешниҳод менамоянд. Фарзияе вуҷуд дорад, ки таърихи ин роҳ ба умқи даврони қадим, яъне ба ҳазораи III–II то милод мерасад. То пайдо шудани ба истилоҳ “Роҳи абрешим” роҳҳои дигаре вуҷуд доштанд, ки бевосита бо Тоҷикистон алоқаманд буданд. Яке аз онҳо “Роҳи Лоҷувар” буд, ки бо истихроҷи санги лоҷувард дар кӯҳҳои Бадахшон ва интиқоли он ба дарборҳои шоҳони минтақаи байни дарёҳои Даҷла ва Фурот, Миср ва Ҳиндустон дар ҳазораҳои III–II то милод алоқаманд буд. Дар ҳазорсолаи I то милод “Роҳи Лоҷувар” инчунин ба самти Шарқ - ба Чин - равона гардид. Барои эҳёи “Роҳи Лоҷувар” заминаҳои кофӣ мавҷуданд ва ин роҳ метавонад ба яке аз самтҳои алтернативии рушди сайёҳӣ табдил ёбад. Ин роҳ Тоҷикистон, Афғонистон, Покистон ва Ҳиндустонро бо ҳам мепайвандад. Ин хатсайрро метавон дар доираи фаъолияти Созмони ҳамкории Шанхай (СҲШ) ташкил намуд, бо дарназардошти он ки Ҳиндустон ва Покистон узви СҲШ мебошанд. Хатсайри байналмилалии сайёҳӣ аз Тоҷикистон то Ҳиндустон бо масофаи 129 км (аз ҳудуди Афғонистон — 35 км ва Покистон — 65 км) таҳти унвони ТАПҲ (Роҳи қадимаи Лоҷувар) метавонад ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди сайёҳии байналмилалӣ истифода шавад. 3. Яке аз самтҳои муҳими рушди сайёҳӣ дар ҷумҳурӣ сайёҳии байналмилалии шикорӣ ба ҳисоб меравад. Туроператорҳо бастаҳои махсуси сайёҳиро пешниҳод мекунанд, ки арзиши як иҷозатнома барои шикори бузи пармашох аз 50 то 60 ҳазор доллари ИМА ва барои шикори гӯсфанди кӯҳии «Марко Поло» аз 10 то 15 ҳазор доллари ИМА мебошад. Инчунин, дар заминаи мамнӯъгоҳҳои ноҳияҳои Шамсиддин Шоҳин, Дарвоз ва Мурғоб дар доираи фаъолияти хоҷагиҳои шикорӣ, имкониятҳои рушди сайёҳии кӯҳӣ дар якҷоягӣ бо шикор мавҷуданд. 4. Пиряхҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) аз ҷиҳати илмӣ ва сайёҳӣ низ таваҷҷуҳи зиёд доранд. ВМКБ яке аз минтақаҳои бузурги ҷаҳон ба ҳисоб меравад, ки бо пиряхҳои азим ва маркази муҳими пиряхшиносии муосири кӯҳӣ фарқ мекунад. Пиряхҳо на танҳо захираи муҳими об ба ҳисоб мераванд, балки ҳамчун ҷузъи ҷудонашавандаи манзараҳои кӯҳӣ таваҷҷуҳи сайёҳон ва варзишгарони намудҳои кӯҳӣ ва обии варзишро низ ба худ ҷалб менамоянд. Таъмини шароити мусоид ва сохтмони роҳҳои симдор (канатӣ) дар минтақаҳои пиряхии Бадахшон метавонад барои интиқоли сайёҳон ба ҳавзаҳои пиряхҳо мусоидат намояд. Дар ин мавзеъҳо сайёҳон метавонанд аз манзараҳои ғайриоддӣ ва нотакрори баландкӯҳҳои пиряхии Бадахшон баҳра баранд. Истифодаи оқилонаи захираҳои рекреатсионӣ ҳамзамон масъалаи таъсиси «Боғи пиряхӣ»-ро дар ВМКБ ба миён мегузорад. Он аз мамнӯъгоҳҳо бо он фарқ хоҳад кард, ки вазифаи он танҳо ҳифзи олами ҳайвонот ва наботот набуда, балки шинос намудани одамон бо муҳити табиӣ, тарбия намудани муҳаббат ба табиат, омӯзонидани қонунҳои табиат ва хусусиятҳои рушди он мебошад. Таҷрибаи таъсиси боғҳои пиряхӣ дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Канада ҳанӯз аз охири асри XIX мавҷуд аст. Боғҳои пиряхии машҳури ҷаҳонии Йохо, Кутеней, Банф ва Глейшер тамоми минтақаҳои табииро аз ҷангалҳо то қуллаҳои бо барфи абадӣ пӯшидашуда фаро мегиранд. Дар даҳсолаи охир дар ин минтақаҳо афзоиши босуръати ҷараёни сайёҳӣ ба назар мерасад. 5. Марвориди иқтидори захираҳои сайёҳии кишварро метавон бо итминони комил ноҳияи Сангвор (Тавилдара) номид. Он аз рӯйи масоҳат яке аз калонтарин ноҳияҳо дар байни ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ба ҳисоб меравад. Баландтарин қуллаҳои ноҳия аз 6500 метр аз сатҳи баҳр баландтаранд ва дар ҳудуди он ҷамъшавии зиёди пиряхҳо мавҷуд аст. Дар водии Обихингов мақбараи Ҳазрати Бурхи ҷойгир мебошад. Дар тӯли садсолаҳо ба Ҳазрати Бурхи корвонҳои зиёди зиёраткунандагон аз гӯшаҳои гуногуни Аморати Бухоро, инчунин аз Афғонистон ва Ҳиндустон меомаданд. Имрӯзҳо ҳазорон нафар зиёраткунандагон аз Ӯзбекистон, Қирғизистон ва дигар кишварҳо ба ин мавзеъ ташриф меоранд. Ҷойи дигари зебои ин ноҳия “Ҳавзи кабуд” ном дорад, ки дар он ҷо таъсиси пойгоҳи сайёҳӣ барои 100 нафар имконпазир ва зарур мебошад. Бо дарназардошти гуногунии минтақаҳои табиии ин ноҳия, эълон намудани он ҳамчун минтақаи байналмилалии сайёҳӣ мувофиқи мақсад мебошад. 6. Яке аз самтҳои афзалиятнок ва хеле босуръати рушди сайёҳӣ дар Тоҷикистон метавонад «сайёҳии сабз» бошад. «Сайёҳии сабз» шакли фаъол ва бевоситаи боздид аз ҳудудҳое мебошад, ки дорои шароити хоси табиӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Ин намуди сайёҳӣ ба ҳифзи муҳити табиӣ ва фарҳангии минтақаҳои мавриди боздиди сайёҳон равона карда шудааст. Ҷанбаҳои ҷолиби сайёҳии сабз аз арзиши муҳити табиӣ, мавҷудияти объектҳои этнографӣ ва машғулиятҳои фаъоли сайёҳӣ бидуни расонидани зарар ба муҳити зист иборат мебошанд. Дар аксари ҳолатҳо муҳити орому осуда таъсири мусбати эҳсосиро ба сайёҳ мерасонад. Ин метавонад кӯҳҳо ё ҷангалҳо, дарёҳо, кӯлҳо ё баҳр ва дигар манзараҳои табиӣ бошад. 7. Дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) зиёда аз 600 кӯл ва беш аз 20 дарё ва ҷӯйбор бо шохобҳои паҳлуӣ мавҷуд аст. Яке аз захираҳои муҳими рекреатсионӣ чашмаҳои минералӣ (хунук ва гарм) мебошанд. Аз тақрибан 80 чашмаи минералӣ, айни замон, танҳо 4 чашма, аз ҷумла Гармчашма, Авуч, Андароб ва Ҷелондеҳ фаъолият менамоянд. Дар заминаи чашмаҳои боқимонда метавон муассисаҳои табобати обӣ, шуъбаҳои физиотерапевтӣ ва хонаҳои истироҳатӣ бунёд намуд. Истифодаи чашмаҳои гарм ва термалӣ барои рушди минтақа, бешубҳа, метавонад шумораи зиёди сайёҳонеро ҷалб намояд, ки ба истироҳати фаъол ва солимгардонӣ таваҷҷуҳ доранд. Ҳамаи гуфтаҳои боло ба мо имкон медиҳанд ба чунин хулоса бирасем, ки Тоҷикистон ҳамчун кишвари кӯҳӣ дорои иқтидори бузурги рушди сайёҳӣ мебошад. Рушди ин соҳа дар навбати худ метавонад ба яке аз самтҳои пешбарандаи рушди иқтисодиёт ва баланд бардоштани сатҳи некӯаҳволии сокинони кишвар дар асри XXI табдил ёбад. Шодиев Ҷ. Р. – ходими пешбари илмии шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Муҳтарам олимон, муҳаққиқон, устодон, докторантон, унвонҷӯён ва кормандони Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон! Бо камоли эҳтиром Шуморо ба муносибати таъсиси Шурои диссертатсионӣ барои дарёфти дараҷаи илмии докторӣ илм, номзадӣ илм ва доктори фалсафа (PhD) аз рӯйи ихтисосҳои географияи иқтисодӣ, идоракунии лоиҳаҳо, иқтисодиёти меҳнат ва демография самимона табрик мегӯем. Таъсиси Шурои диссертатсионӣ рӯйдоди муҳим дар ҳаёти илмии Институт ва қадами арзанда дар самти таҳкими иқтидори илмӣ, омодасозии кадрҳои баландихтисос ва рушди таҳқиқоти бунёдию амалӣ ба ҳисоб меравад. Дар шароити муосир, ки иқтисоди миллӣ таҳти таъсири ҷаҳонишавӣ, рақамикунонӣ, тағйироти бозори меҳнат, муҳоҷират ва дигар равандҳои иҷтимоию иқтисодӣ қарор дорад, рушди илми иқтисодӣ ва таҳқиқоти илмии рақобатпазир аҳамияти рӯзафзун касб менамояд. Фаъолияти Шуро барои таҳқиқи масъалаҳои рушди минтақавӣ, идоракунии самараноки лоиҳаҳо, шуғл ва бозори меҳнат, муҳоҷирати меҳнатӣ, демография, сармояи инсонӣ ва рушди устувори иқтисодӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Шурои навтаъсис метавонад ба баланд гардидани сифати таҳқиқоти диссертатсионӣ, рушди мактабҳои илмӣ, ҷалби ҷавонони соҳибистеъдод ба илм ва пайванди илм бо амалия саҳми назаррас гузорад. Зеро илм танҳо дар сурате арзиши воқеӣ пайдо мекунад, ки натиҷаҳои он ба ҳалли масъалаҳои муҳимми ҷомеа ва рушди иқтисоди миллӣ хизмат намоянд. Бо итминон метавон гуфт, ки таъсиси Шуро марҳилаи нави рушди фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ ва омодасозии кадрҳои илмиро дар Институт боз намуда, барои таҳкими мавқеи илми иқтисодии тоҷик дар фазои илмии кишвар ва байналмилалӣ имкониятҳои нав фароҳам месозад. Ба роҳбарият, аъзои Шуро, олимон, муҳаққиқон, докторантон ва унвонҷӯён дар ин роҳи пурмасъулияти илмӣ комёбиҳои бузург, таҳқиқоти навоварона, дастовардҳои арзишманди илмӣ ва саҳми шоиста дар рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол орзу менамоем. Бигзор ҳар як таҳқиқоти илмӣ ва ҳар як рисолаи ҳимояшуда дар ин Шуро ба ғанӣ гардидани илми иқтисодии миллӣ, тарбияи насли нави олимон ва рушди устувори Тоҷикистони соҳибистиқлол хизмат намояд!

Имрӯз, бахшида ба 35-умин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мақсади рушду нумуи илми тоҷик ва баланд бардоштани саҳми олимони ҷавон дар пешрафти иқтисодиёти миллӣ семинари илмӣ-назариявии олимони ҷавон баргузор гардид. Семинари илмӣ-назариявӣ бо сухани ифтитоҳии директори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, доктори илмҳои иқтисодӣ Бобозода Комил Олимҷон оғоз гардид. Зимни суханронӣ зикр гардид, ки баргузории чунин ҳамоишҳои илмӣ барои баланд бардоштани сатҳи касбӣ ва илмии олимони ҷавон, рушди тафаккури таҳлилӣ ва тақвияти фаъолияти пажӯҳишӣ аҳаммияти муҳим дорад. Таъкид гардид, ки олимони ҷавон ҳамчун нерӯи созанда ва ояндасози халқу миллат, бояд дар таҳқиқи масъалаҳои мубрами ҷомеа, аз ҷумла рушди бозори меҳнат, истифодаи самараноки нерӯи инсонӣ ва таҳкими иқтидори иқтисодии кишвар, саҳми арзанда гузоранд. Директори Институт ба аҳаммияти таҳқиқоти илмии бунёдӣ ва амалӣ, таҳлили амиқи равандҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва таҳияи пешниҳодҳои илмии асоснок барои такмили сиёсати давлатӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, ба олимони ҷавон дар фаъолияти минбаъдаи илмӣ комёбиҳо таманно намуд. Дар кори семинар Юсуфзода Шодоб Хӯҷамқул, ходими илмии шуъбаи тадқиқоти демографӣ ва рушди нерӯи инсонии Институт дар мавзуи «Рушди бозори меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони истиқлоли давлатӣ» маърӯза намуд. Зимни маърӯза таъкид гардид, ки бозори меҳнат яке аз унсурҳои муҳими рушди иқтисодию иҷтимоии кишвар буда, бо шуғли аҳолӣ, рушди нерӯи инсонӣ, баланд бардоштани сатҳи зиндагӣ ва таъмини устувории иҷтимоӣ робитаи мустақим дорад. Дар даврони истиқлоли давлатӣ барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди соҳибкорӣ, касбомӯзӣ, омода намудани кадрҳои рақобатпазир ва истифодаи самараноки нерӯи инсонӣ тадбирҳои муҳим амалӣ гардидаанд. Ҳамчунин, ба таъсири равандҳои демографӣ ба бозори меҳнат, нақши ҷавонон дар рушди иқтисоди миллӣ ва зарурати мутобиқ намудани малакаҳои касбӣ ба талаботи бозори муосири меҳнат таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардид. Дар рафти семинар иштирокчиён атрофи масъалаҳои рушди бозори меҳнат, шуғли аҳолӣ, нерӯи инсонӣ ва дурнамои такмили сиёсати иҷтимоию иқтисодии кишвар мубодилаи афкор намуданд. Семинар дар фазои илмӣ ва созанда баргузор гардида, барои таҳлили масъалаҳои мубрами бозори меҳнат ва рушди нерӯи инсонӣ заминаи мусоид фароҳам овард. Дар фарҷоми чорабинии илмӣ, ба муносибати 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор устодон ва кормандони илмӣ барои фаъолияти пурсамар бо Ифтихорномаи Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон сарфароз гардонида шуданд.

Дар Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон вохӯрии кории сатҳи байналмилалӣ оид ба муҳокимаи натиҷаи ҳисобот дар мавзуи «Рушди тиҷорати электронӣ дар давлатҳои аъзои Созмони Ҳамкории Шанхай ҳамчун омили мустаҳкам намудани ҳамкории минтақавии иқтисодӣ дар ҳошияи чолишҳои ҷаҳонӣ» тариқи маҷозӣ баргузор гардид. Дар рафти ҷаласаи корӣ, ки дар ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Беларус, Ҳиндустон, Ҷумҳурии Мардумии Чин, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Қирғизистон, Ҷумҳурии Исломии Покистон, Федератсияи Россия, Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва намояндаи Секретариати СҲШ баргузор гардид, ба ҳайси намояндагон мудири шуъбаи таҳқиқоти бахши воқеии иқтисодиёти Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, н.и.и., дотсент Қодиров Ф. А. ва мудири шуъбаи иқтисоди ҷаҳон ва муносибатҳои иқтисоди байналхалқӣ, д.и.и., профессор Каримова М.Т. ширкат варзиданд. Дар рафти баргузории вохӯрӣ таваҷҷуҳи асосӣ ба масъалаҳои рушди тиҷораи электронӣ дар давлатҳои аъзои СҲШ зоҳир гардид. Иштирокчиён дар рафти ҷаласаи корӣ мубодилаи таҷриба намуда, баҳри коркарди ғояи рушди тиҷорати электронӣ фикру мулоҳиза баён намуданд.

Дар ҷаҳони имрӯза, ки иқтисодиёт бар асоси принсипҳои бозори озод бунёд ёфтааст, соҳибкорӣ нақши калидӣ дорад. Он натанҳо ҳамчун омили пешбарандаи рушди иқтисодӣ, балки ҳамчун омиле, ки рақобатро таъмин мекунад, навовариро ҳавасманд мекунад ва ба беҳтар шудани сифати зиндагии аҳолии кишвар мусоидат менамояд, амал мекунад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ асосҳои меъёрию қонунгузории соҳибкорӣ ташаккул ёфтанд. Ҳамин тариқ, Қонун «Дар бораи фаъолияти соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (соли 1991) қабул карда шуд, ки меъёрҳои умумии ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоиро барои амалӣ намудани фаъолияти соҳибкории шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ муайян карда, озодии соҳибкорӣ ва дастгирии давлатии онро муқаррар кард; Қонун «Дар бораи ҳимоя ва дастгирии давлатии соҳибкорӣ» (соли 2005), ки муносибатҳои ҷамъиятиро вобаста ба ҳимоя, дастгирӣ ва рушди соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим мекунад ва кафолати давлатиро барои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ таъмин менамояд; Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи соҳибкории иҷтимоӣ» (соли 2024), ки кафолатҳои ҳимояи давлатӣ, дастгирии давлатӣ ва густариши фаъолияти субъектҳои соҳибкории иҷтимоиро таъмин мекунад, инчунин мусоидат дар беҳтар кардани сифати зиндагӣ ва расонидани кумак ба гурӯҳҳои осебпазири иҷтимоӣ, ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ, ноил шудан ба ҳадафҳои муфиди иҷтимоӣ, фароҳам овардани муҳити мусоиди иқтисодӣ барои соҳибкории иҷтимоӣ ва татбиқи навовариҳои иҷтимоӣ. Ҳуҷҷатҳои меъёрии танзимкунандаи рушди фаъолияти соҳибкорӣ дар кишвар Барномаи давлатии дастгирӣ ва рушди соҳибкории хурд дар Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар бар мегиранд. Мақсади асосии ин барнома дар сатҳи давлатӣ фароҳам овардани шароити ҳуқуқӣ, иҷтимоию иқтисодӣ, молиявӣ ва ташкилӣ мебошад, ки барои ташаккули бахши хусусии қавии иқтисодиети кишвар ва инфрасохтори пешрафта заруранд. Заминаи қонунгузорӣ ба фароҳам овардани шароит барои зуҳуроти васеи ташаббуси хоҷагидорӣ ва ташаббускории шаҳрвандон дар асоси принсипҳои баробарии ҳама шаклҳои моликият, озодии интихоби фаъолияти соҳибкорӣ, дар доираи қонун ва ихтиердории амвол нигаронида шудааст. Ин ба он мусоидат намуд, ки дар Тоҷикистон имрӯз нисбат ба соли 1991 шумораи корхонаҳои хусусӣ ва коллективӣ ба 45708 адад расидааст, шумораи одамоне, ки ба фаъолияти меҳнатии инфиродӣ машғуланд, аз рӯи шумораи шаҳодатномаҳо ва патентҳои додашуда беш аз 41 маротиба афзоиш ёфтааст, дар ҳоле ки дар соҳаи хизматрасонии истеъмолӣ афзоиш беш аз 5 маротиба, дар соҳаи иҷтимоӣ-фарҳангӣ беш аз 136 маротиба, дар тиҷорат ва хӯроки умумӣ беш аз 600 маротибаро ташкил додааст. Сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи соҳибкорӣ дар заминаи зарурати ҳалли ҳамзамони якчанд мушкилот таҳаввул меёбад: суръат бахшидан ба рушди саноатӣ, коҳиш додани вобастагӣ аз содироти ашёи хом ва интиқоли маблағҳо, тавсеаи шуғл, баланд бардоштани ҳиссаи коркарди захираҳои ашёи хом, ҷалби сармояи мустақими хориҷӣ ва рушди минтақаҳо. Ташаккули шароити махсус, ки самаранокии минтақаҳои озоди иқтисодиро (МОИ) муайян мекунанд, тибқи арзёбии мутахассисон, 30% гардиши ҷаҳонии молро таъмин менамояд. Самтҳои асосии ташаккул ва фаъолияти МОИ дар Тоҷикистон иқтидори захиравӣ, мавқеи ҷуғрофӣ ва ҳадафҳои иҷтимоию иқтисодии рушди тамоми кишвар мебошанд. Имрӯз дар минтақаҳои ҷумҳурӣ минтақаҳои озоди иқтисодии Суғд, Данғара, Ишкошим, Панҷ ва Кӯлоб таъсис дода шудаанд. Самтҳои ояндадори рушди минтақаҳои озоди иқтисодии мазкурро метавон чунин муайян кард. 1. Коркарди маҳсулоти кишоварзӣ – Тоҷикистон дорои иқтидори бойи табиӣ ва иқлимӣ, иқлими мусоид ва заминҳои васеи кишоварзӣ мебошад, ки ба минтақаҳои озоди иқтисодии кишвар имкон медиҳад, ки корхонаҳои коркардро барои истеҳсоли маҳсулоти саноати хӯрокворӣ таъсис диҳанд. 2. Рушди саноати нассоҷӣ ва дӯзандагӣ - азбаски қисми зиёди пахтаи дар Тоҷикистон истеҳсолшаванда дар шакли хом содирот мешавад, самти ояндадор таъсиси корхонаҳои давраҳои пурра аз коркарди пахта то истеҳсоли маҳсулоти тайёр мебошад. 3. Энергетика ва истеҳсоли таҷҳизот – тавре маълум аст, Тоҷикистон аз рӯи захираҳои гидроэнергетикӣ дар Осиёи Марказӣ мавқеи пешсафро ишғол менамояд. Ин ба кишвар имкон медиҳад, ки миқдори зиёди нерӯи барқро на танҳо барои қонеъ кардани талаботҳои миллӣ, балки барои содироти он низ истеҳсол кунад. Ҳамчунин дар кишвар барои рушди истеҳсоли таҷҳизот барои гидроэнергетика ва энергетикаи офтобӣ, инчунин таъсиси минтақаҳои озоди иқтисодии «сабз», ки ба истифодаи энергияи аз ҷиҳати экологӣ тоза нигаронида шудаанд, иқтидори истеҳсолӣ мавҷуд мебошад. 4. Рушди сайёҳӣ ва меҳмоннавозӣ – мардуми Тоҷикистон бо меҳмоннавозии худ машҳуранд ва кишвар бо табиати нодири худ, аз ҷумла қаторкўҳҳои Помир, ёдгориҳои таърихӣ, ба монанди Саразм ва Қалъаи Ҳисор, чашмаҳои маъданӣ ва гармобӣ, инчунин анъанаҳои фарҳангии худ фарқ мекунад. Дар ин замина метавон минтақаҳои сайёҳӣ ва рекреатсиониро ҳамчун яке аз намудҳои минтақаҳои озоди иқтисодӣ, инчунин кластерҳои саайёҳиро дар минтақаҳои озоди иқтисодӣ бо меҳмонхонаҳо, истироҳатгоҳҳо ва инфрасохтори дахлдор таъсис дод. 5. Технологияҳои иттилоотӣ-коммуникатсионӣ ва рақамикунонии иқтисодиёт имрӯз аз ҷумлаи самтҳои умедбахштарин мебошанд, зеро технологияҳои нави инноватсионӣ дар тамоми бахшҳои иқтисодиёт таҳия ва татбиқ карда мешаванд. Дар ин робита, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 декабри соли 2024 солҳои 2025-2030-ро «Солҳои иқтисоди рақамӣ ва рушди инноватсия» эълон карданд. Ҳамоҳангсозии манфиатҳои миллӣ ва минтақавӣ сазовори таваҷҷӯҳи махсус аст. Минтақаҳои озоди иқтисодӣ дар минтақаҳои мушаххас ҷойгиранд, аз ин рӯ, рушди онҳо захираҳои маҳаллӣ, иқтидори меҳнатӣ, дастрасии нақлиётӣ, корхонаҳои мавҷуда, пойгоҳи кишоварзӣ ва имкониятҳои тиҷорати фаромарзиро ба назар мегирад. Бе вобастагӣ ба хусусиятҳои минтақавӣ, минтақаҳои озоди иқтисодӣ қисми муайяни таъсири мултипликативии худро аз даст медиҳанд. Танзими давлатии рушди соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷанбаи калидии сиесати иқтисодӣ буда, дар ташаккули иқтисодиети рақобатпазир ва устувор нақши муҳим мебозад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва шароити босуръат тағйирёбандаи бозор, тадбирҳои давлатӣ барои фароҳам овардани муҳити мусоид барои тиҷорат, ҳавасмандгардонии сармоягузорӣ ва дастгирии лоиҳаҳои инноватсионӣ равона карда шудаанд. Танзими самаранок ҳам воситаҳои молиявӣ ва ҳам ташаббусҳои қонунгузориро дар бар мегирад, ки ба рушди корхонаҳои хурду миёна мусоидат намуда, онҳо ҳамчун асоси субот ва рушди иқтисодӣ ба ҳисоб мераванд. Самти асосии танзими соҳибкорӣ рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ мебошад. Барои соҳибкорон суръати бақайдгирӣ, шаффофияти иҷозатномаҳо ва дастрасии маълумот дар бораи қитъаҳои замин, тарифҳо, пайвастшавӣ ба шабака, ӯҳдадориҳои андоз ва расмиёти гумрукӣ муҳиманд. Таҳияи «равзанаи ягона»-и рақамӣ барои минтақаҳои озоди иқтисодӣ метавонад хароҷоти муомилотро кам кунад ва эътимоди сармоягузоронро афзоиш диҳад. Танзими давлатӣ бояд на танҳо назорат, балки вазифаи хидматрасониро низ дар бар гирад. Маъмуриятҳои МОИ бояд на танҳо ҳамчун мақомоти баҳисобгирӣ ва назорат, балки ҳамчун менеҷерони сармоягузорӣ барои ин қаламрав амал кунанд: дастгирии сармоягузорон, таҳияи портфелҳои саноатӣ, муайян кардани монеаҳои инфрасохторӣ ва мусоидат ба ҳамкорӣ бо бонкҳо, донишгоҳҳо, мақомоти давлатӣ ва сохторҳои содиротӣ. Ҳамин тариқ, танзими давлатии соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аллакай заминаи стратегӣ ва меъерӣ дорад, аммо гузариш ба модели самараноки идоракуниро талаб мекунад, ки ба сифати институтҳо, рушди инфрасохтор, рақамисозӣ, ихтисоси истеҳсолӣ, содирот ва инноватсия нигаронида шудааст. Дар робита ба ин, минтақаҳои озоди иқтисодӣ механизми муҳими татбиқи ин модели идоракунӣ мебошанд. Юсупова М.А. – ходими илмии шуъбаи иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои иқтисодии байналхалқии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ Кабирова М.М. – ходими хурди илмии шуъбаи иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои иқтисодии байналхалқии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон оғози марҳилаи нави давлатсозӣ ва рушди иқтисодии миллӣ гардид. Соҳибистиқлолӣ ба кишвар имконият фароҳам овард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян намуда, захираҳо ва имкониятҳои дохилиро барои расидан ба ҳадафҳои стратегии рушди миллӣ равона созад. Яке аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии даврони Истиқлолият рушди саноат ва ташаккули муҳити мусоиди сармоягузорӣ мебошад. Зеро, рушди саноат бидуни сармоягузорӣ ва ворид намудани технологияҳои муосир имконнопазир буда, дар навбати худ, муҳити устувори сармоягузорӣ низ аз мавҷудияти истеҳсолоти рушдёбанда, инфрасохтори муосир ва имкониятҳои воқеии иқтисодӣ вобастагӣ дорад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон барои таҳкими заминаҳои ҳуқуқӣ ва иқтисодии рушди фаъолияти сармоягузорӣ ва саноат тадбирҳои пайваста амалӣ намуд. Қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, такмили қонунгузории иқтисодӣ, фароҳам овардани имтиёзҳои андозию гумрукӣ ва татбиқи барномаҳои давлатии рушди соҳаҳо ба беҳтар гардидани муҳити соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ мусоидат карданд. Саноат яке аз бахшҳои калидии иқтисодиёти миллӣ буда, рушди он барои баланд бардоштани иқтидори истеҳсолии кишвар аҳаммияти стратегӣ дорад. Дар даврони Истиқлолият дар Тоҷикистон як қатор корхонаҳои нави истеҳсолӣ ба фаъолият оғоз намуда, иқтидори истеҳсолии соҳаҳои гуногун тадриҷан васеъ гардид. Дар баробари истеҳсоли маҳсулоти нав, барои коркарди ашёи хоми дохилӣ низ имкониятҳои бештар фароҳам омаданд. Рушди саноат барои иқтисодиёти кишвар аз чанд ҷиҳат муҳим мебошад. Пеш аз ҳама, он ба зиёд шудани ҳаҷми истеҳсолоти дохилӣ ва ташкили ҷойҳои нави корӣ мусоидат мекунад. Дуюм, коркарди ашёи хоми ватанӣ имкон медиҳад, ки қисми бештари арзиши иловашуда дар дохили кишвар ташаккул ёбад. Сеюм, рушди истеҳсолоти рақобатпазир метавонад имкониятҳои содиротии Тоҷикистонро васеъ намояд. Дар ин замина, саноатикунонии босуръат ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди иқтисодии кишвар аҳаммияти хоса пайдо кардааст. Ҳадаф танҳо зиёд намудани шумораи корхонаҳо нест, балки ташкили истеҳсолоти муосир, рақобатпазир ва ба бозори дохиливу хориҷӣ мутобиқ мебошад. Барои рушди саноат мавҷудияти сармояи кофӣ аҳаммияти ҳалкунанда дорад. Сармоягузорӣ имконият фароҳам меорад, ки корхонаҳои нав таъсис дода шаванд, иқтидорҳои истеҳсолӣ васеъ гарданд, таҷҳизоти муосир ворид карда шаванд ва технологияҳои нав дар истеҳсолот татбиқ гарданд. Аз ин рӯ, ҷалби сармоягузории дохиливу хориҷӣ яке аз вазифаҳои муҳими сиёсати иқтисодии давлат ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон дорои имкониятҳои назарраси сармоягузорӣ мебошад. Захираҳои табиӣ, имкониятҳои энергетикӣ, мавқеи ҷуғрофӣ, захираҳои меҳнатӣ ва имкониятҳои рушди соҳаҳои гуногуни истеҳсолӣ барои татбиқи лоиҳаҳои сармоягузорӣ заминаи муайян фароҳам меоранд. Дар баробари ин, барои сармоягузор танҳо мавҷудияти захираҳо кофӣ нест. Муҳити ҳуқуқии устувор, кафолати фаъолияти соҳибкорӣ, инфрасохтори зарурӣ, дастрасӣ ба бозор ва низоми самараноки андозбандӣ низ аҳаммияти калон доранд. Яке аз механизмҳои муҳими ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ пешниҳоди имтиёзҳои андозию гумрукӣ мебошад. Имтиёзҳои андозӣ метавонанд барои субъектҳои сармоягузор шароити нисбатан мусоид фароҳам оварда, хароҷоти марбут ба татбиқи лоиҳаҳои навро коҳиш диҳанд. Махсусан, барои лоиҳаҳое, ки ба рушди истеҳсолот, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, коркарди ашёи хоми дохилӣ ва ворид намудани технологияҳои муосир равона шудаанд, чунин механизмҳо аҳаммияти бештар пайдо мекунанд. Дар натиҷа, сиёсати дурусти имтиёзноки андозӣ метавонад ҳам манфиати сармоягузор ва ҳам манфиати давлатро таъмин намояд. Сармоягузор имконияти рушди фаъолияти худро пайдо мекунад ва давлат бошад, аз таъсиси корхонаҳои нав, зиёд шудани ҷойҳои корӣ, афзоиши истеҳсолот ва рушди иқтисоди миллӣ манфиат мебинад. Аҳаммияти сармоягузории хориҷӣ танҳо бо ворид шудани маблағ ба иқтисодиёт маҳдуд намешавад. Яке аз натиҷаҳои муҳими он ворид гардидани технологияҳои нав, таҷрибаи идоракунӣ ва усулҳои муосири истеҳсолот мебошад. Ҳамкорӣ бо сармоягузорони хориҷӣ метавонад ба баланд шудани сифати маҳсулоти ватанӣ, омӯзиши мутахассисони маҳаллӣ ва ворид намудани стандартҳои муосири истеҳсолӣ мусоидат намояд. Аз ин нуқтаи назар, барои Тоҷикистон ҷалби чунин сармоягузориҳое муҳим аст, ки ба иқтисодиёти миллӣ таъсири дарозмуддат расонида, ба рушди истеҳсолот ва афзоиши иқтидори содиротии кишвар мусоидат кунанд. Яке аз самтҳои муҳими рушди иқтисоди миллӣ дар даврони соҳибистиқлолӣ саноатикунонӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мебошад. Зеро рушди саноат на танҳо ба афзоиши иқтидори истеҳсолии кишвар, балки ба баланд гардидани сатҳи шуғли аҳолӣ, зиёд шудани даромади шаҳрвандон ва рушди иқтисодии минтақаҳо мусоидат менамояд. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид менамоянд, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва таъмини шуғли аҳолӣ яке аз масъалаҳои муҳимми сиёсати иқтисодию иҷтимоии давлат ба ҳисоб меравад. Дар ин замина, ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаи саноат имконият фароҳам меорад, ки корхонаҳои нави истеҳсолӣ бунёд гардида, иқтидорҳои мавҷуда васеъ ва ҷойҳои нави корӣ таъсис дода шаванд. Муҳим он аст, ки таъсири чунин сармоягузорӣ танҳо бо таъсиси ҷойи кор маҳдуд намегардад. Ба кор даромадани ҳар як корхонаи нави саноатӣ метавонад ба рушди соҳаҳои вобаста, афзоиши талабот ба ашёи хом, нақлиёт, хизматрасонӣ ва дигар намудҳои фаъолияти иқтисодӣ такони ҷиддӣ бахшад. Ҳамин тариқ, як лоиҳаи сармоягузорӣ метавонад дар маҷмӯъ ба фаъол гардидани иқтисодиёти минтақа ва баланд шудани сатҳи некӯаҳволии аҳолӣ мусоидат намояд. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба саноатро метавон на танҳо ҳамчун воситаи рушди истеҳсолот, балки ҳамчун сармоягузорӣ ба шуғли аҳолӣ, рушди минтақаҳо ва таҳкими иқтидори иқтисодии кишвар арзёбӣ намуд. Татбиқи пайвастаи сиёсати саноатикунонӣ, фароҳам овардани муҳити мусоиди сармоягузорӣ ва дастгирии соҳибкорони ватанӣ барои ноил шудан ба ин ҳадафҳо заминаи муҳим фароҳам меорад. Дар маҷмӯъ, рушди саноат ва ҷалби сармоягузорӣ дар шароити Истиқлолияти давлатӣ ба яке аз омилҳои муҳими ташаккули иқтисодиёти рақобатпазир табдил ёфта, барои таъмини шуғли аҳолӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва фароҳам овардани заминаи зиндагии шоистаи шаҳрвандон мусоидат менамояд. Бигзор Тоҷикистони соҳибистиқлол ҳамчун кишвари сулҳпарвару созанда, дорои иқтисодиёти устувор боз ҳам рушд намояд. Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон поянда бод! Ҷашни Истиқлолияти давлатӣ муборак, ҳамватанони азиз! Исломова М. Ш. - ходими хурди илмии шуъбаи бозорҳои молиявӣ ва идоракунии лоиҳаҳои сармоягузории Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як миллату давлат муҳимтарин дастоварди таърихӣ ба ҳисоб меравад. Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 Истиқлолияти давлатии худро ба даст оварда, роҳи мустақили давлатдорӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодиро пеш гирифт. Дар давоми 35 соли истиқлолият кишвар марҳилаҳои гуногуни ташаккул ва таҳкими иқтисоди миллӣ, барқарорсозии инфрасохтор, рушди соҳаҳои истеҳсолӣ, энергетика, кишоварзӣ, нақлиёт ва хизматрасониро паси сар намуд. Истиқлолият ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян карда, барои ташаккули иқтисоди бозорӣ, ҷалби сармоя, рушди соҳибкорӣ ва истифодаи захираҳои табиию меҳнатии мамлакат замина гузорад. Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихии миллати тоҷик ба ҳисоб меравад. Пас аз ба даст овардани истиқлолият Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият пайдо кард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона муайян намуда, барои рушди устувори иқтисоди миллӣ барномаҳои мушаххас таҳия ва амалӣ созад. Яке аз самтҳои асосии рушди иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон соҳаи энергетика мебошад. Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги обӣ буда, рушди энергетикаи обиро яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати иқтисодии худ қарор додааст. Дар даврони истиқлолият як қатор неругоҳҳои барқи обӣ сохта ва ба истифода дода шуданд. Аз ҷумла, неругоҳҳои барқи обии Сангтӯда-1 ва Сангтӯда-2 ба фаъолият оғоз карданд. Ҳамзамон, корҳои сохтмонӣ дар НБО-и Роғун идома ёфта, агрегатҳои он ба кор дароварда шуданд. Рушди энергетика барои таъмини аҳолӣ ва корхонаҳо бо неруи барқ, рушди саноат ва беҳтар гардидани имкониятҳои содиротии кишвар аҳамияти калон дорад. Самти дигари муҳим рушди саноат мебошад. Дар солҳои истиқлолият дар кишвар корхонаҳои нави саноатӣ бунёд гардида, корхонаҳои мавҷуда аз нав таҷҳизонида шуданд. Соҳаҳои истеҳсоли маҳсулоти сохтмонӣ, металлургия, саноати сабук, хӯрокворӣ ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ тадриҷан рушд карданд. Ҳадафи муҳим дар ин самт зиёд намудани истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ, коркарди ашёи хоми дохилӣ ва фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ мебошад. Рушди саноат инчунин ба зиёд шудани даромади буҷети давлатӣ ва таҳкими иқтисоди миллӣ мусоидат мекунад. Дар баробари ин, кишоварзӣ ҳамчун яке аз соҳаҳои муҳими иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон рушд ёфт. Барои зиёд намудани истеҳсоли пахта, ғалладона, сабзавот, мева ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ тадбирҳои гуногун амалӣ гардиданд. Бунёди боғҳои нав, беҳтар намудани низоми обёрӣ, истифодаи технологияҳои муосир ва рушди коркарди маҳсулоти кишоварзӣ имкониятҳои ин соҳаро васеъ намуданд. Ҷумҳурии Тоҷикистон барои зиёд намудани истеҳсоли маҳсулоти кишоварзии рақобатпазир ва афзоиши содироти меваю сабзавот талош мекунад. Рушди соҳибкорӣ ва бахши хусусӣ низ яке аз натиҷаҳои муҳими даврони истиқлолият ба шумор меравад. Барои дастгирии соҳибкорон, таъсиси корхонаҳои хурду миёна ва рушди фаъолияти хусусӣ шароити мусоид фароҳам оварда шуд. Соҳибкории хурду миёна дар таъсиси ҷойҳои нави корӣ, истеҳсоли маҳсулоти дохилӣ ва рушди иқтисоди маҳаллӣ саҳми муҳим дорад. Бо рушди соҳибкорӣ шумораи корхонаҳои хусусӣ ва хизматрасониҳои гуногун зиёд гардид. Дар даврони истиқлолият ба рушди нақлиёт ва инфрасохтор низ диққати махсус дода шуд. Дар минтақаҳои гуногуни кишвар роҳҳои автомобилгард, пулҳо ва нақбҳои калон сохта ва навсозӣ гардиданд. Нақбҳои «Истиқлол», «Шаҳристон» ва «Хатлон» барои беҳтар гардидани робитаи байни минтақаҳои кишвар аҳамияти калон доранд. Сохтмони роҳҳои нав на танҳо ҳаракати нақлиётро осон намуд, балки барои рушди савдо, сайёҳӣ ва муносибатҳои иқтисодӣ байни минтақаҳо заминаи мусоид фароҳам овард. Яке аз самтҳои муҳими дигар рушди савдои дохилӣ ва хориҷӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои гуногуни ҷаҳон муносибатҳои иқтисодию тиҷоратиро густариш дода, содирот ва воридоти маҳсулотро ба роҳ мондааст. Маҳсулоти кишоварзӣ, маъданҳо, алюминий, баъзе намудҳои маҳсулоти саноатӣ ва дигар молҳо ба бозорҳои хориҷӣ бароварда мешаванд. Густариши робитаҳои иқтисодии хориҷӣ барои ҷалби сармоя, рушди истеҳсолот ва ворид намудани технологияҳои нав мусоидат мекунад. Ҷалби сармоягузории хориҷӣ низ барои рушди иқтисоди кишвар аҳамияти калон дорад. Дар даврони истиқлолият бо иштироки сармоягузорони хориҷӣ як қатор лоиҳаҳои муҳим дар соҳаҳои энергетика, саноат, нақлиёт, коммуникатсия ва дигар бахшҳо амалӣ шуданд. Сармоягузорӣ ба таъсиси корхонаҳои нав, фароҳам овардани ҷойҳои корӣ ва ворид намудани таҷҳизоту технологияҳои муосир мусоидат менамояд. Ҳамчунин, дар солҳои истиқлолият низоми молиявию бонкӣ такмил дода шуд. Бонки миллии Тоҷикистон ҳамчун ниҳоди асосии низоми бонкӣ фаъолият намуда, низоми пули миллӣ - сомонӣ ба гардиш ворид гардид. Ислоҳоти соҳаи молия ва бонкдорӣ барои таҳкими низоми иқтисодии миллӣ ва рушди муносибатҳои бозорӣ аҳамияти муҳим дошт. Дар даврони истиқлолият ба рушди сайёҳӣ низ таваҷҷуҳи бештар зоҳир гардид. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои кӯҳҳои баланд, пиряхҳо, кӯлҳо, чашмаҳои шифобахш ва ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ мебошад. Рушди сайёҳӣ метавонад барои таъсиси ҷойҳои нави корӣ, афзоиши даромади аҳолӣ ва рушди соҳибкории хурд дар минтақаҳо имкониятҳои зиёд фароҳам оварад. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими пешрафти иқтисодӣ беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва коҳиш ёфтани сатҳи камбизоатӣ мебошад. Бо рушди иқтисодиёт, зиёд шудани ҷойҳои корӣ, афзоиши музди меҳнат ва татбиқи барномаҳои иҷтимоӣ вазъи иқтисодии қисми зиёди аҳолӣ беҳтар гардид. Давлат барои рушди маориф, тандурустӣ, сохтмони муассисаҳои иҷтимоӣ ва дастгирии гурӯҳҳои ниёзманд маблағҳои муайян равона мекунад. Дар маҷмӯъ, дар даврони истиқлолият Ҷумҳурии Тоҷикистон аз марҳилаи барқарорсозии иқтисодиёти пас аз буҳрон ба марҳилаи рушди устувортар гузашт. Энергетика, саноат, кишоварзӣ, нақлиёт, соҳибкорӣ, савдо, бонкдорӣ ва сайёҳӣ аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки дар онҳо тағйироти назаррас ба амал омадааст. Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки иқтисодиёти миллии худро мустақилона ташаккул диҳад ва сиёсати иқтисодии ба манфиатҳои миллӣ мувофиқро пеш барад. Сохтмони иншооти бузурги энергетикӣ ва нақлиётӣ, рушди саноат ва кишоварзӣ, дастгирии соҳибкорӣ, ҷалби сармоягузорӣ, густариши савдои хориҷӣ ва рушди инфрасохтор аз муҳимтарин натиҷаҳои даврони истиқлолият мебошанд. Ҳамаи ин дастовардҳо барои таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ, баланд бардоштани иқтидори истеҳсолии кишвар ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум заминаи муҳим фароҳам меоранд. Бо идомаи ислоҳоти иқтисодӣ, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва рушди технологияҳои муосир Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад минбаъд низ мавқеи иқтисодии худро таҳким бахшад. Истиқлолият барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо рамзи озодӣ ва соҳибихтиёрӣ, балки заминаи асосии рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар мебошад. Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас ноил гардида, барои рушди минбаъдаи иқтисоди миллӣ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум заминаҳои устувор фароҳам овард. Имрӯз ҳар як шаҳрванди кишвар бояд истиқлолиятро ҳамчун неъмати бебаҳо қадр намуда, барои таҳкими сулҳу субот, рушди иқтисодӣ ва ободии Ватан саҳми худро гузорад. Зеро, Истиқлолияти давлатӣ кафили ояндаи дурахшон, пешрафт ва сарбаландии миллат мебошад. Бигзор Тоҷикистони соҳибистиқлоли мо ҳамеша ободу осуда ва пешрафта бошад! Сафарзода А. М. – н.и.и., х.п.и. шуъбаи назарияи иқтисод ва таҳқиқоти институтсионалии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Аз эълон гардидани Истиқлолияти давлатии кишвар имсол 35 сол сипарӣ мешавад ва аз ин рӯ, соли 2026 барои Ҷумҳурии Тоҷикистон соли муҳим ва таърихӣ ба шумор меравад. Истиқлолият барои Тоҷикистон натанҳо оғози марҳалаи нави сиёсӣ, балки заминаи ташаккули низоми муосири давлатдорӣ, таҳкими худшиносии миллӣ ва гузариш ба модели нави рушди иқтисодию иҷтимоӣ гардид. 35 соли соҳибистиқлолӣ давраи мураккаб ва ҳамзамон пурмуҳтавои таърихи муосири кишвар мебошад. Тоҷикистон дар ин муддат аз буҳрони шадиди сиёсиву иқтисодии солҳои аввали истиқлол гузашта, тадриҷан ба марҳалаи суботи сиёсӣ, барқарорсозии иқтисодӣ, рушди инфрасохтор ва беҳтар гардидани нишондиҳандаҳои иҷтимоӣ ворид шуд. Имрӯз натиҷаҳои ин давраро метавон тавассути тағйиротҳои мусбии афзоянда дар пешравии иқтисодиёт, аз ҷумла дар соҳаҳои саноат, кишоварзӣ, сохтмон, энергетика, нақлиёт, маориф, илм, бозори меҳнат ва дигар соҳаҳо арзёбӣ кард. Ташккули давлатдории миллӣ ва рушди иқтисодӣ. Яке аз вазифаҳои аввалиндараҷаи солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ин ташаккули пояҳои давлатдории миллӣ ва заминаи ҳуқуқии давлати соҳибистиқлол буд. Қабули Конститутсия, ташаккули институтҳои давлатӣ ва ба эътидол омадани вазъи сиёсӣ барои барқарорсозии иқтисодиёт ва гузаштан ба марҳалаи созандагӣ замина фароҳам оварданд. Солҳои аввали истиқлол барои иқтисоди Тоҷикистон бо коҳиши истеҳсолот, тағйирёбии робитаҳои хоҷагидорӣ, кам шудани сармоягузорӣ ва маҳдуд гардидани имкониятҳои молиявӣ ҳамроҳ буданд. Дар давраҳои минбаъда тадриҷан заминаҳои барқарорсозии иқтисодӣ ба вуҷуд омада, рушди истеҳсолот, хизматрасонӣ, соҳибкорӣ ва инфрасохтор ба тағйирёбии сохтори иқтисодиёти миллӣ мусоидат намуданд. Тибқи маълумоти расмӣ, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ (ММД) аз 13,4 млн сомонӣ дар соли 1991 то 176,9 млрд. сомонӣ дар соли 2025 афзоиш ёфта, ҳаҷми он ба ҳар сари аҳолӣ аз 2,5 ҳазор то 14,7 ҳазор сомонӣ расидааст. Дар ин давра рушди миёнаи солонаи иқтисодиёт 7,6 фоизро ташкил додааст. Ин нишондиҳандаҳо аз афзоиши назарраси фаъолияти иқтисодӣ дар давраи истиқлолият шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, барои марҳалаи минбаъда баланд бардоштани сифати рушди иқтисодӣ, диверсификатсияи истеҳсолот, афзоиши маҳсулнокии меҳнат, рушди бахши хусусӣ ва ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаҳои дорои арзиши иловашудаи баланд аҳамияти калидӣ пайдо мекунанд. Саноат ва энергетика. Саноатикунонии босуръат яке аз ҳадафҳои стратегии рушди Тоҷикистон мебошад. Дар солҳои истиқлолият иқтидори истеҳсолии кишвар васеъ гардида, шумораи корхонаҳои саноатӣ аз 2308 корхона дар соли 1991 ба зиёда аз 3700 корхона расидааст. Дар нимсолаи якуми соли 2026 ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ ба 33767,2 млн. сомонӣ расида, нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 14,1% зиёд шудааст. Аз ҷумла, ҳаҷми истеҳсолоти саноати коркард 17534,1 млн сомониро ташкил дода, суръати афзоиши он ба 26% расидааст. Афзоиши саноати коркард аҳаммияти махсус дорад, зеро коркарди ашёи хом дар дохили кишвар метавонад ба афзоиши арзиши иловашуда, таъсиси ҷойҳои корӣ ва васеъ гардидани имкониятҳои содиротӣ мусоидат намояд. Дар баробари ин, энергетика ҳамчун яке аз заминаҳои асосии рушди иқтисодӣ ва саноатикунонӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Дар давраи истиқлолият як қатор иншооти муҳими энергетикӣ, аз ҷумла неругоҳҳои барқии обии (НБО) «Сангтуда-1», «Сангтуда-2», «Помир-1», Маркази гармидиҳии барқии «Душанбе-2» ба истифода дода шуда, НБО «Норак» таҷдид гардид. Захираҳои гидроэнергетикии Тоҷикистон 527 млрд. кВт·соат дар як сол арзёбӣ мешаванд. Истифодаи ин имкониятҳо барои таъмини аҳолӣ ва корхонаҳо бо неруи барқ, рушди саноат ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ аҳамияти калон дорад. Инфрасохтори нақлиётӣ. Яке аз самтҳои дигари рушди Тоҷикистон дар давраи истиқлолият ташаккули инфрасохтори муосири нақлиётӣ ва раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ мебошад. Бо назардошти кӯҳсор будани бештари ҳудуди кишвар, сохтмони роҳҳо, пулҳо ва нақбҳо аҳамияти махсус дорад. Дар ин давра, дар кишвар зиёда аз 2408 км роҳҳои автомобилгард, 405 пул ва 5 нақби нақлиётӣ сохта ва таҷдид карда шудаанд. Раванди рушди инфрасохтор дар марҳалаи минбаъда низ идома ёфта, дар соли 2026 сохтмон ва таҷдиди 300 км роҳҳои автомобилгард бо арзиши умумии 3 млрд сомонӣ пешбинӣ шудааст. Тибқи маълумоти пешниҳодшуда, аз қаламрави Тоҷикистон 10 роҳравҳои байналмилалии нақлиётӣ мегузарад, ки рушди онҳо метавонад мавқеи кишварро дар низоми нақлиётӣ ва логистикии минтақа таҳким бахшад. Тавсеа ва навсозии инфрасохтори нақлиётӣ на танҳо алоқаи байни минтақаҳои кишварро беҳтар намуда, дастрасии онҳоро ба бозорҳо осон мекунад, балки барои рушди тиҷорат, логистика, сайёҳӣ ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ низ имкониятҳои бештар фароҳам меорад. Дар марҳалаи минбаъда самаранок истифода бурдани инфрасохтори бунёдшуда, рушди марказҳои логистикӣ ва пайвастани роҳҳои миллӣ ба роҳравҳои байналмилалии нақлиётӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Маориф, илм ва сармояи инсонӣ. Рушди устувори иқтисодӣ ба сатҳи сармояи инсонӣ ва иқтидори илмии кишвар вобастагии мустақим дорад. Аз ин рӯ, маориф ва илм дар давраи истиқлолият ба самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтаанд. Агар дар оғози Истиқлолият дар кишвар 13 муассисаи таҳсилоти олии касбӣ фаъолият мекард, пас то ин давра шумораи онҳо ба 48 расидааст. Шумораи донишҷӯён низ аз 69,3 ҳазор нафар дар соли 1991 ба 214,7 ҳазор нафар дар соли 2024 афзоиш ёфтааст. Маблағгузории илм низ назаррас зиёд шуда, хароҷоти буҷети давлатӣ барои илм аз 18,1 ҳазор сомонӣ дар соли 1991 то 156 551,9 ҳазор сомонӣ дар соли 2024 расидааст. Ҳаҷми иҷрои корҳои илмӣ-техникӣ низ нисбат ба соли 1991 тақрибан 2434 маротиба афзоиш ёфтааст. Ин равандҳо аз густариши заминаи илмӣ-таълимӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, дар марҳалаи минбаъда баланд бардоштани сифати таҳсилот, рушди таҳқиқоти илмӣ, дастгирии олимони ҷавон ва пайвастани илм бо истеҳсолот аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Аҳолӣ, бозори меҳнат ва сатҳи зиндагӣ. Дар 35 соли истиқлолият нишондиҳандаҳои демографӣ ва иҷтимоии Тоҷикистон низ тағйироти назаррасро аз сар гузаронидаанд. Ба ҳолати 1 январи соли 2026 шумораи аҳолии доимии ҷумҳурӣ ба 10,721 млн нафар расида, нисбат ба соли 1991 тақрибан 94,7% зиёд шудааст. Афзоиши шумораи аҳолӣ бо зиёд шудани иқтидори меҳнатии кишвар ҳамроҳ буда, захираҳои меҳнатӣ аз 2526 ҳазор нафар дар соли 1991 то 5982 ҳазор нафар дар соли 2024 афзоиш ёфтанд. Ҳамин тариқ, онҳо дар ин давра тақрибан 2,4 баробар зиёд шудаанд. Шумораи аҳолии машғул дар иқтисодиёт низ аз 1971 ҳазор то 2747,8 ҳазор нафар расидааст, ки афзоиши 39,4 %-ро нишон медиҳад. Фарқияти суръати афзоиши захираҳои меҳнатӣ ва шумораи машғулон нишон медиҳад, ки истифодаи самараноки нерӯи инсонӣ яке аз вазифаҳои муҳими марҳалаи минбаъда мебошад. Таъсиси ҷойҳои кори босифат, рушди соҳибкорӣ, баланд бардоштани тахассуси кормандон ва мутобиқ намудани малакаҳои қувваи корӣ ба талаботи иқтисоди муосир метавонанд барои истифодаи самараноки иқтидори демографии кишвар мусоидат кунанд. Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими тағйироти иҷтимоӣ коҳиши сатҳи камбизоатӣ мебошад. Тибқи маълумоти Бонки ҷаҳонӣ, сатҳи камбизоатӣ аз 55 % дар соли 2010 то тақрибан 14,8 % дар соли 2025 коҳиш ёфтааст. Ҳангоми истифодаи меъёри миллии камбизоатӣ дар соли 2024 ин нишондиҳанда 19,9% буд. Дар маҷмӯъ, афзоиши аҳолӣ ва захираҳои меҳнатӣ, зиёдшавии шуғл ва коҳиши камбизоатӣ аз беҳтар шудани нишондиҳандаҳои иҷтимоию иқтисодӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳамзамон, масъалаи таъмини шуғли самаранок ва баланд бардоштани даромадҳои воқеии аҳолӣ нишондиҳандаҳои муҳим боқӣ мемонанд. Нақши занон ва фарҳанг дар даврони соҳибистиқлолӣ. Дар давраи истиқлолият иштироки занон дар фаъолияти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, аз ҷумла, дар соҳаҳои гуногуни истеҳсолот, илм, маориф, тандурустӣ, фарҳанг, соҳибкорӣ ва ҳаёти ҷамъиятӣ васеъ гардида, барои баланд бардоштани нақши онҳо дар рушди ҷомеа як қатор тадбирҳои давлатӣ амалӣ шудаанд. Дар ин давра зиёда аз 60 санади меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардида, барномаҳои давлатӣ оид ба рушди соҳибкории занон ва омодасозии кадрҳои роҳбарикунанда амалӣ шудаанд. Имрӯз тақрибан 42 % донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олии кишварро духтарон ташкил медиҳанд. Ҳиссаи занон дар соҳаҳои иҷтимоӣ ва илм низ назаррас буда, аз ҷумла дар соҳаи тандурустӣ 71 %, дар маориф тақрибан 73 %, дар соҳаи фарҳанг 47%, дар байни олимон 37 %-ро ташкил медиҳад. Ҳамзамон, ҳиссаи занон дар фаъолияти соҳибкорӣ 28 %, дар хизмати давлатӣ 25,2 % ва дар мақомоти роҳбарикунанда 18,8 % мебошад. Ин нишондиҳандаҳо аз васеъ гардидани иштироки занон дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа шаҳодат медиҳанд. Истиқлолияти давлатӣ ҳамзамон ба таҳкими худшиносии миллӣ, рушди забони давлатӣ, эҳёи анъанаҳо, омӯзиши таърих ва муаррифии мероси фарҳангии тоҷикон имкониятҳои бештар фароҳам овард. Ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ, манзараҳои кӯҳӣ ва захираҳои табиии кишвар барои рушди сайёҳӣ ва муаррифии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ имкониятҳои назаррас доранд. Мавқеи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ. Дар давраи истиқлолият Тоҷикистон сиёсати хориҷии мустақили худро ташаккул дода, дар ҳалли масъалаҳои муҳими минтақавӣ ва ҷаҳонӣ иштироки фаъолона дорад. Масъалаҳои марбут ба об, пиряхҳо, тағйирёбии иқлим, ҳифзи муҳити зист ва рушди устувор аз самтҳои муҳими ташаббусҳои байналмилалии кишвар ба шумор мераванд. Мавқеи Тоҷикистон дар масъалаҳои об ва тағйирёбии иқлим бо хусусиятҳои табиии кишвар, аз ҷумла мавҷудияти захираҳои бузурги обӣ ва пиряхҳо, алоқаманд аст. Дар шароити тағйирёбии иқлим ин масъалаҳо на танҳо аҳамияти миллӣ, балки аҳамияти минтақавӣ ва ҷаҳонӣ пайдо мекунанд. Аз ин нуқтаи назар, сиёсати хориҷӣ дар давраи истиқлолият тадриҷан ба яке аз воситаҳои муаррифии манфиатҳои миллӣ ва иштироки Тоҷикистон дар ташаккули рӯзномаи байналмилалии рушди устувор табдил ёфтааст. Ҳамин тариқ, 35 соли Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон давраи ташаккули давлатдории муосир, барқарорсозӣ ва рушди иқтисодӣ, густариши инфрасохтор ва тағйироти назарраси иҷтимоӣ гардид. Афзоиши ММД, рушди саноат ва энергетика, тавсеаи инфрасохтори нақлиётӣ, рушди илм ва маориф, коҳиши камбизоатӣ ва васеъ гардидани иштироки занон аз муҳимтарин тағйироти ин давра мебошанд. Дар баробари ин, дастовардҳои бадастомада заминаи марҳалаи нави рушдро фароҳам меоранд. Баланд бардоштани сифати рушди иқтисодӣ, афзоиши маҳсулнокии меҳнат, ташкили ҷойҳои кори босифат, рушди илм ва инноватсия, рақамикунонии иқтисодиёт, баланд бардоштани рақобатпазирии маҳсулоти ватанӣ ва истифодаи самараноки захираҳои табиӣ аз самтҳои муҳими оянда ба шумор мераванд. Аз ин рӯ, таҷрибаи 35 соли Истиқлолият на танҳо натиҷаи роҳи тайшуда, балки заминаи муайян намудани ҳадафҳо ва афзалиятҳои марҳалаи нави рушди Тоҷикистон мебошад. Рауфӣ Ф.А. – н.и.и., ходими пешбари илмии шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ