ИИД АМИТ — Институти иқтисодиёт ва демография

Бо сарварии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон механизмҳои дастгирии рушди иҷтимоию иқтисодии минтақаҳои кишвар инкишоф меёбанд

Шаҳру ноҳияҳои ҷумҳурӣ сатҳи муҳими татбиқи ислоҳоти иқтисодӣ, саҳмгузор ва натиҷагирандаи рушди кишвар мебошад. Дар сатҳи минтақавӣ на танҳо мушкилоту интизориҳои мардум бештар аён мегардад, балки самаранокии истифодаи имконияту иқтидорҳо беҳтар метавонад таъмин шавад. Дар натиҷа омили минтақавии рушди кишвар муҳаррики муҳими ташкили шароити мусоид ба инкишофи қувваҳои истеҳсолкунанда, сатҳи баландтари зиндагонӣ мебошад. Бо сарварии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон воситаву имкониятҳои мавҷуда ба хотири пешрафти минтақаҳои кишвар равона шуда истодаст, то ки барои шаҳрвандони мо шароити ҳарчи беҳтари кору фаъолият ва зиндагии арзанда муҳайё карда шавад. Дар натиҷа, танҳо дар тайи даҳ соли охир маҷмӯи маҳсулоти минтақавии кишвар аз 43,7 миллиард сомонӣ дар соли 2015 то ба 162,7 миллиард сомонӣ дар соли 2025 афзуд, ки ба 92 дарсади маҷмӯи маҳсулоти дохилии кишвар баробар мебошад. Бунёд гардидани биноҳои хуштарҳу замонавӣ, роҳу пулҳои ҷавобгӯ ба талаботи муосир, иншоотҳои истеҳсоливу иҷтимоӣ ва тиҷоративу хизматрасонӣ боиси беҳтар шудани шароити зиндагиву фаъолияти сокинони шаҳру ноҳияҳои кишвар мегардад. Бояд қайд намуд, ки дар сафарҳои корӣ Президенти кишвар ба шаҳру ноҳияҳои ҷумҳурӣ, ки ҳар сол якчанд маротиба сурат мегиранд, ба вазъи иқтисодиву иҷтимоӣ, рӯзгору фаъолияти сокинони минтақахои мамлакат, инчунин бо ҷараёни татбиқи барномаҳои давлатӣ, иҷрои фармону амрҳои Президент, қарорҳои Ҳукумат, дастуру супоришҳои додашуда ва бо корҳои ободониву созандагӣ аз наздик шинос мешаванд. Бо сарварии Президент Ҳукумати кишвар барои ҳарчи зудтар бартараф намудани мушкилотҳои ҷойдошта, аз он ҷумла оқибати офатҳои табиӣ, тадбирҳои заруриро амалӣ мешаванд. Дар навбати аввал манзилҳои зисти аҳолӣ ва иншооти харобгардида, аз ҷумла роҳу пулҳо, мактабу муассисаҳои тиббӣ ва хатҳои интиқоли барқ аз нав сохта ва барқарор шуданд. Дар заминаи дастуру супоришҳои Президенти кишвар барои ноил шудан ба ҳадафҳои стратегии кишвар ва таъмини рушди устувори минтақаҳо барномаҳои миёнамуҳлати рушди иҷтимоию иқтисодӣ дар ҳамаи шаҳру ноҳияҳои кишвар таҳия ва қабул гардиданд. Амалӣ гардидани барномаҳои мазкур дар шароити ташаккули модели нави рушди иқтисод, пеш аз ҳама, ба баланд бардоштани нақш ва саҳми минтақаҳо, инчунин ба истифодаи самараноки захираҳои маҳаллӣ вобаста аст. Бояд қайд намуд, ки баҳри амалӣ гардонидани ҳадаф ва афзалиятҳои дар доираи барномаҳои рушди шаҳру ноҳияҳои кишвар қабулгардида таваҷҷуҳ доимо баланд аст. Пояи ягонаи ҳуқуқии ташаккули Барномаҳои рушди иҷтимоӣ – иқтисодии шаҳру ноҳияҳои кишвар (Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи банақшагирии стратегӣ ва дурнамосозии давлатӣ» (бо қарори Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 25 майи соли 2022, № 724 қабул гардидааст), «Тартиби мониторинг ва арзёбии ҳуҷҷатҳои банақшагирии стратегӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 июни соли 2026, № 405 тасдиқ шудаст)) имконият медиҳад, ки шакли ягона (бо назардошти сохтори ягонаи барномаҳо дар сатҳи маҳал) таъмин гардад. Албатта, барномаҳои рушди минтақаҳои кишвар таҷассумгар ва нуқтаи муҳими саъю кӯшишҳо дар самтҳои афзалиятнок арзёбӣ гардида, масъалаҳои муҳимро, аз қабили таъмини дараҷаи мақбули амнияти энергетикӣ ва озуқаворӣ, рушди имкониятҳои коммуникатсионии кишвар ва таъмини суботи иҷтимоиро дар бар мегиранд. Дар ин раванд, масъалаи бунёди муассисаҳои томактабӣ, мактабҳои нав ва синфхонаҳои иловагӣ, инчунин ташкили ҷойҳои нави корӣ самти асосии фаъолияти ҳар як сохтору мақомоти давлатӣ, алалхусус роҳбарони мақомоти маҳаллии ҳокимияти иҷроия мебошад ва ба ин мақсад тамоми имконияту воситаҳо, аз ҷумла тавассути таҳким бахшидани ҳамкорӣ бо бахши хусусӣ, яъне имкониятҳои соҳибкорону сармоягузорон васеъ истифода карда мешаванд. Дар натиҷа - дар минтақаҳои кишвар бунёди мактабу бунгоҳҳои тиббӣ, корхонаҳои хурд, ҷалби занону ҷавонон ба истеҳсолот, ривоҷи ҳунарҳои мардумӣ ба назар мерасад. Илова бар ин, дар минтақаҳои кишвар бунёди минтақаҳои саноатӣ, инкишофи минтақаҳои озоди иқтисодӣ, технопаркҳо ҳамчун муҳаррикони муҳими рушд таъмин шудаст. Кӯшишҳо ба он равона шуда истоданд, ки ба ташаккул ва устуворгардонии ин неру диққат баланд нигоҳ дошта шавад. Дар сатҳи минтақаҳои кишвар вазифагузориҳо доир ба татбиқи Ҳадафҳои рушди устувор (ҲРУ), ки Рӯзномаи ҷаҳонӣ оид ба рушди устувор аст, таъмин мегардад. Ҳамзамон, бояд қайд намуд, ки чунин ҳамгироии Рӯзномаи ҷаҳонии 2030 ба раванди идоракунии шаҳру ноҳияҳои кишвар имкон медиҳад, ки иқтидорҳо дар самти татбиқи қарорҳои инноватсионӣ таҳким ёбанд. Дар назар аст, ки мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳру ноҳияҳои кишвар дар татбиқи ҲРУ тавассути қабули қарорҳои мутобиқ ба эҳтиёҷоти ҷомеаи маҳаллӣ ва афзалиятҳои рушди минтақаҳо нақши муҳим мебозанд. Бо ташаббуси Президенти кишвар муколамаи давлат ва бахши хусусӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар сатҳи минтақавӣ низ рушду тавсеа ёфта, айни замон дар назди раисони ВМКБ, вилоятҳои Хатлон ва Суғд шӯроҳои машваратӣ оид ба беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ таъсис дода шудаанд. Ин имконият медиҳад, ки дастаҷамъии фаъолият дар сатҳи марказу минтақа ба хотири афзун намудани имкониятҳои ҷалби сармояҳо таъмин гардад. Ва минтақаҳо бевосита дар ташаккули механизмҳои дастгирии фаъолияти соҳибкорӣ иштирок менамоянд. Ҳамзамон, бояд қайд намуд, ки амалӣ намудани механизми аз сатҳи ҷумҳуриявӣ ба сатҳи минтақаҳо интиқол додани қисми зиёди ваколатҳо, ки махсусан, ба равандҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳи хоса дода мешавад, ба назар мерасад. Дар натиҷа, маблағгузории соҳаҳои барои рушди инсонӣ муҳим, мисли тандурустӣ ва маориф, дар ҳаҷми зиёд (қариб 80%) аз ҳисоби буҷети маҳалҳо анҷом дода мешавад. Дар давоми танҳо 10 соли охир хароҷотҳои буҷетҳои маҳаллӣ ба соҳаи маорифу тандурустӣ аз 1 миллиард сомонӣ то ба 13 миллиард сомонӣ расонида шуданд. Ҳамасола барои пӯшонидани хароҷоти буҷети маҳалҳои ноҳияҳои дурдасти кӯхистон, аз буҷети ҷумҳуриявӣ маблағҳои мақсаднок (субвенсия) ҷудо карда мешаванд. Дар баробари дастгирии молиявии буҷетҳои маҳаллӣ таваҷҷуҳ ба такмили механизмҳои зиёд намудани даромадҳои дохилии шаҳру ноҳияҳо, диққати зиёд дода мешавад. Раисони шаҳру ноҳияҳо вазифадор карда шуданд, ки бо дарназардошти имкониятҳои мавҷуда якҷо бо роҳбарони сохтору мақомоти дахлдор ҷиҳати пайдо намудани сарчашмаҳои нави даромад ва иҷрои пурраву сифатноки буҷети давлатӣ доим тадбирҳои зарурӣ андешанд. Таъмини мутавозинии рушди минтақаҳо, бахусус дар соҳаҳои иқтисодию иҷтимоӣ, афзоиши ҳаҷми сармояи мустақими хориҷӣ ва маблағгузории буҷетӣ, инчунин баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисодии минтақаҳо ҳадафҳои муҳим дар давраи миёнамуҳлат ҳисобида мешаванд. Албатта, нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар раванди ташкил ва таъмини рушди иҷтимоию иқтисодии минтақахои кишвар хеле муҳим ва бориз аст. Маҳз чунин фаъолияти пурсамару дурандешона имкон медиҳад,ки минбаъд низ суботи рушд бо ноилшавӣ ба қуллаҳои нав дар минтақаҳои кишвар таъмин гардад. Муминова Фарида Маҳмудовна, номзади илмҳои иқтисодӣ, мудири шӯъбаи иқтисодиёти рақамӣ ва инноватсияи Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Муфассалтар

Роль Конституции в формировании социального государства

Понятие «социальное государство» означает, что главной целью политики страны является обеспечение достойной жизни и свободного развития каждого гражданина. Именно здесь ключевую роль играет Конституция - основной закон, который обеспечивает справедливость. Конституция – это правовой акт на гарантированную защиту прав и свободы не только гражданина, но и любого человека, проживающего в нашей стране. Конституция является основой государства это высший закон для принятия всех правовых нормативных документов в политической, экономической, социальной сферах и правильного достоверного решения любого положения. В Таджикистане Конституция была принята 6 ноября 1994 года всенародным референдумом. До сегодняшнего дня референдумом 3 раза вносились изменения: 26 сентября 1999 года, 22 июня 2003 года и 22 мая 2016 года. Конституция обладает высшей юридической силой и состоит из 10 глав и 100 статей: Глава 1. Основы конституционного строя, определяют суть государства и суверенитет народа, имеет 13 статей (1- 13); Глава 2. Права, свободы, основные обязанности человека и гражданина, определяют гражданские, политические, экономические и социальные права, имеет 34 статьи (14- 47); Глава 3. Маджлиси Оли, определяет статус, полномочия и порядок работы парламента, имеет 16 статей (48- 63); Глава 4. Президент, определяет требования к кандидату, функции и полномочия главы государства, имеет 9 статей (64- 72); Глава 5. Правительство, определяет состав и исполнительно-распределительную деятельность, имеет 3 статьи (73- 75); Глава 6. Местные органы государственной власти и самоуправления, определяют управление на уровне областей, городов и районов, имеет 5 статей (76- 80); Глава 7. Горно-Бадахшанская автономная область, определяет особый конституционный статус, имеет 3 статьи (81- 83); Глава 8. Суд, определяет принципы правосудия и судебную систему, имеет 9 статей (84- 92); Глава 9. Прокуратура, осуществляет надзор за исполнением законов, имеет 5 статей (93- 97); Глава 10. Порядок изменения конституции, вносятся правки только через всенародный референдум, имеет 3 статьи (98- 100); Переходные положения из 4-х пунктов. В Таджикистане Конституцией предусмотрена гуманность в отношении всех граждан, не только законопослушных, но и преступников. По отношению к преступникам не проводится полная конфискация имущества, что является одним из положительных показателей в нашей стране. Во многих странах такого гуманизма нет по отношению к своим гражданам. Мы граждане, живущие в Таджикистане в случае каких-либо неправовых действий со стороны других государств, должны защитить суверенитет, независимость и безопасность своей страны, что является священным долгом каждого гражданина. Каждая страна на планете земля является неотъемлемой частью всего мирового сообщества, для того чтобы понять и осознать всю ответственность во взаимоотношениях с каждой страной необходимо в своей стране создать все условия для решения задачи по устройству справедливого общества. Избранный нами Руководитель страны, который нас граждан Таджикистана объединяет, целеустремляет во всех делах, защищает и направляет по жизненному пути в соответствии с утвержденной Конституцией. Сайдалиева Алкос Сайдамировна, младший научный сотрудник отдела инфраструктуры Института экономики и демографии НАНТ

Муфассалтар

КОНСТИТУТСИЯ – БАХТНОМАИ МИЛЛАТ ВА ПОЯИ УСТУВОРИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ

Конститутсия яке аз муқаддастарин ва муҳимтарин санадҳои ҳуқуқии ҳар як давлат ба шумор рафта, ҳамчун бахтномаи миллат, таҷассумгари орзуву ормонҳои мардум ва асоси давлатдории миллӣ эътироф гардидааст. Ҳамасола 6-уми ноябр дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Рӯзи Конститутсия бо эҳтирому ифтихори хосса таҷлил карда мешавад. Ин сана дар таърихи давлатдории навини тоҷикон ҳамчун рӯйдоди муҳими сиёсиву ҳуқуқӣ мавқеи махсус дорад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6-уми ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Қабули ин санади муҳим дар роҳи таҳкими истиқлолияти давлатӣ, муайян намудани самтҳои асосии рушди кишвар, таъмини сулҳу субот ва бунёди ҷомеаи демократӣ қадами муҳим ба ҳисоб меравад. Конститутсия ҳамчун қонуни асосии мамлакат заминаи ҳуқуқии фаъолияти давлат ва ҷомеаро муайян намуда, барои пешрафту шукуфоии Тоҷикистони соҳибистиқлол шароити зарурӣ фароҳам меорад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқу озодиҳо, вазифаҳои шаҳрвандон, сохтори давлат, салоҳияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва принсипҳои асосии муносибатҳои ҷамъиятӣ муқаррар гардидаанд. Мувофиқи он, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Ин меъёрҳо барои ҳифзи арзишҳои миллӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва эҳтироми қонун дар ҷомеа аҳамияти бузург доранд. Яке аз муҳимтарин дастовардҳои Конститутсия эътироф ва кафолат додани ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мебошад. Ҳуқуқ ба зиндагӣ, таҳсил, меҳнат, озодии сухан, виҷдон ва дигар ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ дар ин санади олии ҳуқуқӣ инъикос ёфтаанд. Ҳамзамон, ҳар як шаҳрванд уҳдадор аст, ки Конститутсия ва қонунҳои кишварро риоя намуда, ҳуқуқу озодиҳои дигаронро эҳтиром кунад ва дар назди ҷомеаву давлат масъулиятшинос бошад. Конститутсия на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки рамзи ваҳдати миллӣ, соҳибихтиёрӣ, истиқлолият ва ҳамдигарфаҳмии мардуми Тоҷикистон мебошад. Он барои пойдории сулҳу оромӣ, таҳкими ягонагии ҷомеа ва рушди муносибатҳои неки шаҳрвандӣ замина мегузорад. Эҳтиром ба Конститутсия маънои эҳтиром ба давлат, миллат, таърих ва арзишҳои миллиро дорад. Дар шароити имрӯза баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, махсусан ҷавонону наврасон, аҳамияти аввалиндараҷа дорад. Зеро насли ҷавон ояндаи давлату миллат буда, бояд аз ҳуқуқу уҳдадориҳои худ огоҳ бошад. Ҳар як ҷавонро зарур аст, ки қонунҳоро омӯзад, ба арзишҳои миллӣ арҷ гузорад, ватандӯсту масъулиятшинос бошад ва барои ободиву пешрафти Ватани азиз саҳми арзандаи худро гузорад. Мо, шаҳрвандон, бояд дарк намоем, ки эҳтиром ва риояи Конститутсия танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ нест, балки қарзи шаҳрвандии ҳар як сокини мамлакат мебошад. Танҳо дар ҷомеае, ки қонун волоият дорад ва шаҳрвандон ҳуқуқу уҳдадориҳои худро мешиносанд, барои зиндагии осоишта, адолат ва пешрафти устувор шароити мусоид фароҳам меояд. Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дастоварди бузурги даврони истиқлолият ва санади сарнавиштсози миллати тоҷик мебошад. Он ҳамчун роҳнамои зиндагии ҷомеа ва кафили ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон барои таҳкими давлатдории миллӣ хизмат мекунад. Аз ин рӯ, эҳтиром, омӯзиш ва риояи Конститутсия вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон аст. Бигзор Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамеша ҳамчун рамзи истиқлолият, ваҳдати миллӣ, сулҳу субот ва адолату қонуният пойдор бошад! Бигзор Тоҷикистони азиз таҳти ҳимояи қонун ва бо саъю талоши фарзандони содиқи худ боз ҳам ободу сарсабз гардад! Исломова М.Ш. — ходими хурди илмии Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Бабаева М. А. — ходими хурди илмии Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Муфассалтар

НАҚШИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ДАР ТАҲКИМИ ДАВЛАТИ ҲУҚУҚБУНЁД

Дар таърихи ҳар як давлат рӯйдодҳое мавҷуданд, ки на танҳо аҳаммияти сиёсӣ, балки арзиши бузурги таърихӣ доранд. Қабули Конститутсия аз ҷумлаи чунин рӯйдодҳост. Зеро дар ин санади олии ҳуқуқӣ асосҳои давлатдорӣ, тартиби ташкили ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва самтҳои асосии рушди ҷомеа муайян карда мешаванд. Аз ин лиҳоз, Конститутсияро метавон таҷассумгари ормонҳои миллӣ, иродаи халқ ва заминаи ҳуқуқии пойдории давлат арзёбӣ намуд. Барои миллати тоҷик қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз рӯйдодҳои муҳимтарини давраи соҳибистиқлолӣ ба ҳисоб меравад. Пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ зарурати ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ ва муайян намудани асосҳои давлатдории нав ба миён омад. Дар чунин шароити мураккаб, 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Ин санади таърихӣ барои таҳкими соҳибихтиёрии давлатӣ, ташкили мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва бунёди ҷомеаи ҳуқуқбунёд заминаи устувор гузошт. Тағйиру иловаҳои солҳои 1999, 2003 ва 2016 низ марҳилаҳои муҳими такмили низоми конститутсионии кишвар ба шумор мераванд. Дар ин раванд нақши таърихии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ ва ташаккули низоми конститутсионии кишвар басо назаррас мебошад. Маҳз бо талошҳои пайгирона ва сиёсати хирадмандонаи Роҳбари давлат дар давраи ниҳоят ҳассоси таърихи миллат барои барқарорсозии сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ ва бунёди ниҳодҳои давлатдории мустақил заминаҳои мусоид фароҳам оварда шуданд. Дар чунин шароити таърихӣ қабули Конститутсия барои муайян намудани самтҳои рушди минбаъдаи Тоҷикистон, таҳкими соҳибихтиёрии давлатӣ ва эъмори ҷомеаи ҳуқуқбунёд аҳаммияти сарнавиштсоз касб намуд. Нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули давлатдории конститутсионии Тоҷикистон пеш аз ҳама дар фароҳам овардани заминаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии бунёди давлати мустақил зоҳир мегардад. Дар марҳилаи ҳассоси таърихӣ, ки кишвар ба мушкилоти мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд, таъмини сулҳу субот ва барқарорсозии сохторҳои давлатӣ аҳаммияти аввалиндараҷа дошт. Бо роҳбарии Сарвари давлат тадбирҳои муҳимми сиёсӣ ва ҳуқуқӣ амалӣ гардида, барои ташаккули низоми нави давлатдорӣ ва қабули Конститутсия заминаҳои зарурӣ фароҳам оварда шуданд. Ин раванд дар таҳкими соҳибихтиёрии давлатӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи рушди Тоҷикистон нақши муҳим бозид. Конститутсия дар низоми ҳуқуқии давлат мақоми олӣ дошта, тамоми қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд ба муқаррароти он мутобиқат намоянд. Аммо аҳаммияти ин санад танҳо бо эътибори олии ҳуқуқии он маҳдуд намешавад. Конститутсия муносибатҳои байни давлат ва ҷомеа, салоҳияти мақомоти ҳокимият, мақоми ҳуқуқии инсон ва принсипҳои асосии ҳаёти сиёсиву иқтисодиро муайян менамояд. Маҳз иҷрои пайвастаи меъёрҳои он метавонад устувории низоми ҳуқуқӣ ва эътимоди шаҳрвандонро ба давлат таъмин намояд. Яке аз арзишҳои бунёдии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон эътирофи инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад. Моддаи 5-и Конститутсия ин принсипро муқаррар намуда, инсонро дар маркази муносибатҳои ҳуқуқӣ қарор медиҳад. Ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахс, озодии сухан ва виҷдон, ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат, моликият ва ҳифзи судӣ аз ҷумлаи ҳуқуқҳое мебошанд, ки барои зиндагии шоистаи ҳар як шаҳрванд аҳаммияти муҳим доранд. Вале танҳо дар қонун сабт шудани ин ҳуқуқҳо кофӣ нест. Муҳим он аст, ки онҳо дар амал таъмин гардида, ҳар як инсон имконияти воқеии истифода ва ҳимояи ҳуқуқҳои худро дошта бошад. Дар сиёсати давлатдории Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаи баланд бардоштани мақоми инсон, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо ва фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда ҷойгоҳи муҳим дорад. Ин самт дар такмили қонунгузории миллӣ, рушди низоми маорифу тандурустӣ, таҳкими ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои нави иқтисодиву иҷтимоӣ инъикос меёбад. Ҳамзамон, таваҷҷуҳ ба баланд бардоштани мақоми занон, ҷавонон ва дигар гурӯҳҳои иҷтимоӣ барои фароҳам овардани имкониятҳои баробар дар ҷомеа аҳаммияти махсус дорад. Ҳамин тариқ, арзишҳои дар Конститутсия эътирофшуда бояд тавассути сиёсати пайгиронаи давлатӣ ба натиҷаҳои воқеии иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ табдил ёбанд. Дар ин робита, волоияти Конститутсия ва қонун яке аз шартҳои асосии фаъолияти давлати ҳуқуқбунёд мебошад. Ҳамаи шаҳрвандон ва мақомоти давлатӣ вазифадоранд талаботи қонунро риоя намоянд. Ҳеҷ кас набояд худро болотар аз қонун ҳисобад. Баробарӣ дар назди қонун, фаъолияти қонунии мақомоти давлатӣ ва дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ аз омилҳои муҳими таҳкими ҷомеаи ҳуқуқбунёд ба шумор мераванд. Яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатдорӣ таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ташаккул ва такмили низоми қонунгузории миллӣ мебошад. Дар даврони соҳибистиқлолӣ бо мақсади мутобиқ намудани муносибатҳои ҷамъиятӣ ба талаботи замони муосир, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва таҳкими тартиботи ҳуқуқӣ санадҳои зиёди меъёрии ҳуқуқӣ қабул ва такмил дода шуданд. Таваҷҷуҳи пайваста ба ислоҳоти ҳуқуқӣ, фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандӣ барои таҳкими асосҳои давлати ҳуқуқбунёд замина фароҳам меорад. Зеро давлати ҳуқуқбунёд дар он сурат устувор мегардад, ки қонун ҳамчун меъёри асосии танзимкунандаи муносибатҳои ҷамъиятӣ эътироф ва риоя карда шавад. Конститутсия дар таҳкими ваҳдати миллӣ ва ҳамбастагии ҷомеа низ нақши муҳим дорад. Ҷомеаи устувор танҳо дар сурати эҳтироми манфиатҳои умумӣ, риояи ҳуқуқи ҳамдигар ва мавҷудияти арзишҳои муштарак рушд карда метавонад. Санади асосии давлат маҳз чунин заминаи ягонаи ҳуқуқиро фароҳам оварда, барои ҳамзистии осоишта ва ҳамдигарфаҳмии шаҳрвандон шароит муҳайё месозад. Аз ин рӯ, эҳтиром ба Конститутсия ҳамзамон эҳтиром ба давлат, ҷомеа ва ҳуқуқи ҳар як инсон мебошад. Ҷанбаи муҳими дигари Конститутсия таъсири он ба рушди иқтисодии кишвар аст. Муносибатҳои иқтисодӣ ва фаъолияти соҳибкорӣ бе муҳити устувори ҳуқуқӣ наметавонанд самаранок рушд кунанд. Моддаи 12-и Конститутсия шаклҳои гуногуни моликиятро эътироф намуда, барои фаъолияти озоди иқтисодӣ ва соҳибкорӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Моддаи 13 бошад, истифодаи самараноки замин ва дигар сарватҳои табииро ба манфиати халқ пешбинӣ менамояд. Ин муқаррарот дар шароити муосир, ки масъалаҳои ҳифзи муҳити зист, истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ ва таъмини рушди устувор аҳаммияти бештар пайдо кардаанд, хеле муҳим мебошанд. Ҳамзамон, хусусияти иҷтимоии давлат дар таъмини ҳуқуқи шаҳрвандон ба таҳсил, меҳнат, ҳифзи саломатӣ ва дастгирии иҷтимоӣ зоҳир мегардад. Амалӣ шудани ин ҳуқуқҳо аз фаъолияти самараноки сохторҳои давлатӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои шаҳрвандон вобастагӣ дорад. Маҳз тавассути чунин тадбирҳо арзишҳои конститутсионӣ ба воқеияти зиндагии мардум табдил меёбанд. Масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ низ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими ҷомеаи муосир мебошад. Шаҳрванд бояд ҳуқуқу уҳдадориҳои худро донад, ба қонун эҳтиром гузорад ва ҳуқуқи дигаронро эътироф намояд. Дар ин раванд тарбияи ҳуқуқии ҷавонон аҳаммияти махсус дорад. Оила, муассисаҳои таълимӣ ва воситаҳои ахбори омма бояд дар ташаккули эҳтиром ба Конститутсия ва масъулияти шаҳрвандии насли наврас саҳми муносиб гузоранд. Зеро ҷомеаи ҳуқуқбунёд пеш аз ҳама ба шаҳрвандони босавод, масъулиятшинос ва дорои фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ниёз дорад. Бо гузашти солҳо аҳаммияти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади асосии давлатдорӣ боз ҳам равшантар мегардад. Зеро он на танҳо заминаи ҳуқуқии фаъолияти давлатро муайян мекунад, балки барои ҳифзи арзишҳои миллӣ, таҳкими ваҳдати ҷомеа ва рушди муносибатҳои демократӣ низ шароит фароҳам меорад. Албатта, самаранокии ҳар як муқаррароти конститутсионӣ аз сатҳи татбиқи он вобаста аст. Аз ин рӯ, эҳтироми қонун, фаъолияти масъулонаи мақомоти давлатӣ ва риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон бояд дар меҳвари тамоми муносибатҳои ҷамъиятӣ қарор дошта бошанд. Дар ниҳоят, Конститутсияро танҳо ҳамчун маҷмӯи меъёрҳои ҳуқуқӣ арзёбӣ кардан кофӣ нест. Он санади тақдирсозест, ки гузашта, имрӯз ва ояндаи давлатро бо ҳам мепайвандад. Устувории давлатдорӣ, эътимоди шаҳрвандон ва рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд аз он вобаста аст, ки то чӣ андоза арзишҳои дар ин санади олӣ таҷассумёфта дар ҳаёти воқеӣ татбиқ мегарданд. Аз ин рӯ, ҳифзи Конститутсия ва эҳтироми меъёрҳои он вазифаи умумии ҳар як шаҳрванди кишвар буда, заминаи муҳими пешрафт, субот ва ояндаи неки Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад. Юсуфзода Шодоб Хӯҷамқул ходими илмии шуъбаи таҳқиқоти демографӣ ва рушди нерӯи инсонии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Муфассалтар

КОНСТИТУТСИЯ – ПОЯИ ҲУҚУҚИИ РУШДИ ИҚТИСОДИЁТ ВА ОБОДОНИИ ТОҶИКИСТОНИ СОҲИБИСТИҚЛОЛ

Конститутсия дар ҳаёти ҳар як давлату миллат мавқеи хос дошта, самти рушди ҷомеа, асосҳои давлатдорӣ ва муносибатҳои байни давлату шаҳрвандонро муайян менамояд. Барои мардуми Тоҷикистон ин санади муҳим на танҳо қонуни асосии кишвар, балки рамзи Истиқлолият, Ваҳдати миллӣ, суботи сиёсӣ ва заминаи пешрафти тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа мебошад. 6 ноябри соли 1994 қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи давлатдории навини тоҷикон рӯйдоди муҳим ба ҳисоб рафта, барои ташаккули низоми мустақили сиёсиву иқтисодӣ ва ҳуқуқии мамлакат замина фароҳам овард. Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ Тоҷикистон ба марҳилаи нави таърихӣ ворид гардид. Дар назди давлат вазифаҳои муҳими бунёди низоми нави идоракунӣ, ташкили муносибатҳои иқтисодӣ, эҳёи истеҳсолот ва беҳтар намудани шароити зиндагии мардум қарор доштанд. Дар чунин шароит қабули Конститутсия барои муайян намудани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти давлат ва рушди минбаъдаи иқтисодиёти миллӣ аҳаммияти бузург пайдо кард. Яке аз муҳимтарин хусусиятҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он аст, ки барои рушди иқтисодиёти кишвар ва фаъолияти озоди иқтисодии шаҳрвандон заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овардааст. Дар моддаи 12-и он гуногуншаклии моликият, озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ эътироф гардида, ҳифзи ҳуқуқии шаклҳои гуногуни моликият кафолат дода мешавад. Ин муқаррарот барои ташаккули муносибатҳои нави иқтисодӣ, рушди бахши хусусӣ ва ҷалби сармоя ба иқтисодиёти мамлакат имкониятҳои заруриро ба вуҷуд овард. Имрӯз, иқтисодиёти Тоҷикистон дар марҳилаи муҳими рушду дигаргунсозӣ қарор дорад. Дар ин раванд саноат, энергетика, кишоварзӣ, сохтмон, нақлиёт, сайёҳӣ ва соҳибкорӣ ҳамчун самтҳои муҳими пешрафти кишвар баромад мекунанд. Татбиқи лоиҳаҳои иқтисодӣ, таъсиси корхонаҳои нави истеҳсолӣ, бунёди роҳу пулҳо ва иншооти иҷтимоӣ барои баланд бардоштани иқтидори иқтисодии мамлакат мусоидат менамояд. Ҳамзамон, рушди иқтисодиёт бояд пеш аз ҳама ба беҳтар гардидани сатҳи зиндагии мардум равона карда шавад. Таъсиси ҷойҳои нави корӣ, баланд бардоштани музди меҳнат, рушди соҳаи маорифу тандурустӣ, дастгирии оилаҳо ва фароҳам овардани шароити мусоид барои зиндагии шоиста аз ҷумлаи масъалаҳое мебошанд, ки бо ҳадафҳои иҷтимоии давлат алоқамандии зич доранд. Дар ин самт, меъёрҳои Конститутсия оид ба ҳуқуқ ба меҳнат, таҳсил ва ҳифзи иҷтимоии шаҳрвандон аҳамияти муҳим доранд. Албатта, пешрафти иқтисодиёт танҳо ба фаъолияти давлат вобаста нест. Ҳар як шаҳрванд, соҳибкор, мутахассис ва корманди соҳаҳои гуногун метавонад дар ободии Ватан саҳми худро гузорад. Истеҳсоли маҳсулоти босифат, истифодаи сарфакоронаи захираҳо, риояи қонунҳо, рушди ташаббусҳои соҳибкорӣ ва муносибати масъулона ба меҳнат аз ҷумлаи омилҳое мебошанд, ки ба таҳкими иқтисодиёти миллӣ мусоидат мекунанд. Аз ин лиҳоз, Конститутсияро метавон на танҳо санади муайянкунандаи асосҳои давлатдорӣ, балки заминаи муҳими ҳуқуқии рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии Тоҷикистон арзёбӣ намуд. Маҳз дар шароити эҳтиром ба қонун, ҳифзи моликият, фаъолияти озоди иқтисодӣ ва истифодаи самараноки имкониятҳои миллӣ барои рушди устувори кишвар заминаи мусоид фароҳам меояд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун дастоварди бузурги даврони истиқлолият дар таҳкими давлатдорӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ҳуқуқии пешрафти иқтисодиёти миллӣ нақши муҳим дорад. Рушди саноат, энергетика, кишоварзӣ, соҳибкорӣ ва дигар соҳаҳои иқтисодӣ дар заминаи қонунгузории устувор метавонад барои таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум мусоидат намояд. Мо бояд дарк намоем, ки эҳтиром ба Конститутсия танҳо арҷгузорӣ ба қонуни асосии давлат нест, балки масъулият дар назди имрӯзу фардои Ватан низ мебошад. Ҳар як иқдоми созанда, ҳар як корхонаи нав, ҳар як ҷойи кори таъсисёфта ва ҳар як дастоварди истеҳсолӣ қадаме дар роҳи ободии Тоҷикистони соҳибистиқлол аст. Бигзор Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун роҳнамои рушди давлатдорӣ ва заминаи ҳуқуқии пешрафти иқтисоди миллӣ барои ободии Ватан, зиндагии шоистаи мардум ва шукуфоии Тоҷикистони азиз ҳамеша хизмат намояд! Шукуров С. М. – номзади илмҳои иқтисодӣ, ходими калони илмии шуъбаи бозори молиявӣ ва идоракунии лоиҳаҳои сармоягузории Институти иқтисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Муфассалтар

КОНСТИТУТСИЯ, МАОРИФ ВА ДЕМОГРАФИЯ – ПОЯҲОИ РУШДИ УСТУВОРИ ТОҶИКИСТОН

Ҳар миллат ояндаи худро бо он месозад, ки ба инсон чӣ қадар арзиш медиҳад. Дар замоне ки рушди кишвар на танҳо аз захираҳои табиӣ, балки аз дониш, технология, маърифат ва қобилияти эҷодии шаҳрвандон вобаста шудааст, инсон ба муҳимтарин сармояи миллӣ табдил меёбад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 қабул гардид, нақши бунёдӣ дорад. Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқии давлат, балки заминаи ҳуқуқии ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва муайянкунандаи самтҳои муҳими рушди ҷомеа мебошад. Конститутсия пеш аз ҳама бо ояндаи фарзандон нақши муҳим дорад. Зеро, ҳар вақте дар бораи ояндаи кишвар сухан мегӯем, бояд дар бораи кӯдаке андеша кунем, ки имрӯз ба мактаб меравад, дар бораи ҷавоне, ки фардо касб интихоб мекунад ва дар бораи модаре, ки насли ояндаро тарбия менамояд. Яке аз меъёрҳои муҳими Конститутсия моддаи 41 мебошад, ки ҳуқуқи ҳар касро ба таҳсил кафолат медиҳад. Дар он омадааст: «Ҳар кас ҳуқуқ ба таҳсил дорад. Таълими умумии асосӣ ҳатмист». Ин меъёри конститутсионӣ дар назари аввал кӯтоҳ менамояд, аммо дар асл мазмуни бисёр амиқ дорад. Зеро ҳуқуқ ба таҳсил танҳо ҳуқуқи кӯдак ба нишастан дар синфхона нест. Ин ҳуқуқ ба дониш, касб, рушди шахсӣ, зиндагии шоиста ва имкони саҳм гузоштан дар пешрафти ҷомеа мебошад. Аҳаммияти ин меъёр дар шароити тағйироти демографии Тоҷикистон боз ҳам бештар мегардад. Дар давоми солҳои истиқлол аҳолии кишвар ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Агар соли 1991 аҳолии Тоҷикистон тақрибан 2 миллиону 668 ҳазор нафарро ташкил медод, имрӯз шумораи аҳолӣ аз 5,3 миллион нафар гузаштааст. Ин афзоиш пеш аз ҳама маънои зиёд шудани шумораи кӯдакон, наврасон ва ҷавононро дорад. Яъне, ҳар қадар аҳолӣ зиёд шавад, ҳамон қадар талабот ба мактаб, омӯзгор, китоб, донишгоҳ, касб ва ҷойи кор низ меафзояд. Яке аз рақамҳое, ки дар ҷараёни таҳлили оморӣ таваҷҷуҳи маро махсус ҷалб кард, шумораи кӯдакони 7-сола мебошад. Тибқи маълумоти дар таҳқиқоти ман истифодашуда, шумораи онҳо ба 128 ҳазору 294 нафар расидааст. Ин танҳо як рақам нест. Дар паси ин рақам зиёда аз сад ҳазор кӯдак меистад, ки ҳар яки онҳо ҳуқуқ ба таҳсил, орзуи оянда ва имконияти ба шахсияти созанда табдил ёфтан доранд. Вақте ба чунин рақамҳо назар меафканем, пеш аз ҳама бояд дар бораи шароити таҳсили ин кӯдакон андеша кунем. Барои онҳо чанд мактаб сохтан лозим меояд? Чанд омӯзгори донишманду соҳибтаҷриба бояд омода карда шавад? Чанд синфхона, китоби дарсӣ ва воситаҳои таълимии муосир зарур аст? Аммо масъала танҳо бо сохтани мактаб ва таъмин кардани он бо таҷҳизот маҳдуд намешавад. Муҳим он аст, ки ҳар як кӯдак имкони хуби таҳсил дошта бошад, аз омӯзгорони соҳибкасб дониш гирад ва барои инкишофи қобилиятҳои худ шароити мусоид пайдо кунад. Зеро ҳадафи асосӣ танҳо ба мактаб ҷалб намудани ҳамаи кӯдакон нест, балки фароҳам овардани чунин муҳити таълимӣ аст, ки онҳо воқеан дониш омӯзанд, фикр карданро ёд гиранд ва бо омодагии хуб ба зиндагии мустақилона қадам гузоранд. Ҷавоби ин саволҳо моро ба робитаи ногусастании демография ва Конститутсия мерасонад. Агар давлат ҳуқуқи ҳар як кӯдакро ба таҳсил кафолат диҳад, пас бояд барои татбиқи амалии ин ҳуқуқ низ шароити зарурӣ фароҳам оварад. Аз ин рӯ, афзоиши аҳолӣ ва рушди маориф бояд ҳамқадам бошанд. Демография рақамро зиёд мекунад, аммо маориф ба ин рақам сифат мебахшад. Ин андеша махсусан барои шаҳри Душанбе аҳамияти калон дорад. Пойтахт маркази сиёсӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангии кишвар буда, табиист, ки барои зиндагӣ ва таҳсил ҳазорон оилаи ҷавонро ҷалб мекунад. Афзоиши аҳолии шаҳр талаботро ба мактабҳо ва дигар муассисаҳои иҷтимоӣ зиёд мекунад. Дар баъзе муассисаҳои таълимӣ шумораи хонандагон зиёд буда, мактабҳо дар ду баст фаъолият мекунанд. Ин вазъ нишон медиҳад, ки рушди инфрасохтори иҷтимоӣ бояд ба суръати афзоиши аҳолӣ мутобиқ бошад. Дар солҳои охир дар Душанбе сохтмони муассисаҳои нави таълимӣ идома дорад ва ин раванд аҳамияти бузург дорад. Аммо дар шароити афзоиши аҳолӣ масъала танҳо бо зиёд кардани шумораи биноҳои мактабӣ маҳдуд намешавад. Мактаби муосир омӯзгори соҳибкасб, муҳити солими таълим, китобҳои босифат, технологияи муосир ва низоми самараноки тарбияро талаб мекунад. Ҳар кӯдак, ки имрӯз ба синфхона ворид мешавад, метавонад фардо муҳандис, табиб, омӯзгор, соҳибкор, олиму муҳаққиқ ё мутахассиси технологияҳои муосир гардад. Аз ин рӯ, маблағгузорӣ ба мактаб ва маориф хароҷоти одӣ нест. Ин сармоягузорӣ ба иқтисоди оянда, ба ҷомеаи оянда ва ба неруи инсонии кишвар мебошад. Дар ин замина як масъалаи муҳимро набояд нодида гирифт: афзоиши аҳолӣ худ аз худ рушди кишварро таъмин намекунад. Агар аҳолии зиёд соҳиби дониш ва касб бошад, он ба неруи бузурги истеҳсолӣ ва эҷодӣ табдил меёбад. Аммо агар имконияти таҳсил ва касбомӯзӣ маҳдуд бошад, афзоиши аҳолӣ метавонад мушкилоти иҷтимоӣ, бекорӣ ва муҳоҷиратро низ зиёд кунад. Аз ин рӯ, сиёсати демографӣ бояд бо рушди инсонӣ ҳамқадам бошад. Муҳим он нест, ки танҳо шумораи аҳолӣ чӣ қадар зиёд мешавад, балки он аст, ки ин аҳолӣ бо чӣ гуна дониш, малака ва имкониятҳо ба воя мерасад. Мо бояд барои ҳар як кӯдак шароите фароҳам орем, ки босавод шавад, касби дӯстдоштаашро интихоб кунад, соҳиби ҷойи кор гардад ва дар пешрафти ҷомеа саҳм гузорад. Зеро ояндаи кишварро на танҳо шумораи одамон, балки сатҳи дониш, саломатӣ, ҷаҳонбинӣ ва имкониятҳои онҳо муайян мекунад. Бинобар ин, сармоягузорӣ ба маориф, тандурустӣ ва тарбияи насли ҷавон бояд яке аз самтҳои асосии сиёсати давлатӣ бошад. Дар ин раванд таҳсили занон ва духтарон низ ҷойгоҳи махсус дорад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баробарии ҳуқуқу озодиҳои занону мардонро кафолат медиҳад. Ин маънои онро дорад, ки духтарон низ бояд барои таҳсил, касбомӯзӣ ва рушди шахсӣ имкониятҳои баробар дошта бошанд. Таҳсили зан танҳо масъалаи ҳуқуқи як шахс нест. Он ба ояндаи тамоми оила таъсир мерасонад. Модар аввалин омӯзгори фарзанд аст. Кӯдак пеш аз он ки ба мактаб равад, ҷаҳонро аз чашми модар мебинад ва муносибат ба дониш, китоб, меҳнат, фарҳанг ва одамонро дар муҳити оила меомӯзад. Аз ин рӯ, зани босавод метавонад дар ташаккули фарзандони босавод, масъулиятшинос ва солим нақши муҳим гузорад. Вақте ба духтар имкони таҳсил медиҳем, мо танҳо ба як нафар сармоягузорӣ намекунем. Мо ба оилаи оянда, ба фарзандони оянда ва ба ҷомеаи фардо сармоягузорӣ мекунем. Агар Душанбе намунаи равшани таъсири муҳоҷирати дохилӣ ва афзоиши аҳолии шаҳрӣ бошад, вилояти Хатлон намунаи дигари муҳими рушди демографӣ ва неруи инсонӣ мебошад. Тибқи ҳисобҳои анҷомдодаи ман дар асоси маълумоти «Демографияи солона»-и Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, агар соли 2013 дар вилояти Хатлон 2 миллиону 865,2 ҳазор нафар зиндагӣ мекарданд, соли 2024 шумораи аҳолии вилоят ба 3 миллиону 744 ҳазор нафар расидааст. Яъне, дар давоми 11 сол шумораи аҳолӣ 878,8 ҳазор нафар ё 30,7 фоиз афзоиш ёфтааст. Ҳиссаи вилояти Хатлон дар шумораи умумии аҳолии кишвар тибқи ҳамин ҳисобҳо ба 36,7 фоиз мерасад. Аммо рақами дигар низ хеле муҳим аст: 81,6 фоизи аҳолии вилоят дар деҳот зиндагӣ мекунанд ва танҳо 18,4 фоиз дар шаҳрҳо сукунат доранд. Ин рақамҳо моро водор мекунанд, ки ба масъалаи рушди маориф дар деҳот бо нигоҳи дигар назар кунем. Вақте қисми асосии аҳолии як минтақа дар деҳот зиндагӣ мекунад ва аҳолӣ босуръат меафзояд, таъмини дастрасӣ ба таҳсилоти босифат ба яке аз вазифаҳои муҳими рушди иҷтимоӣ табдил меёбад. Кӯдаке, ки имрӯз дар яке аз деҳаҳои Хатлон бори аввал ба синфи якум қадам мегузорад, фардо метавонад табибе шавад, ки ҷони инсонҳоро наҷот медиҳад, омӯзгоре, ки наслҳои ояндаро тарбия мекунад, муҳандисе, ки корхонаҳои нав бунёд месозад ва ё соҳибкоре, ки барои даҳҳо нафар ҷойи кор муҳайё мекунад. Ҳамаи ин аз ҳамон қадами аввал, аз ҳамон синфхона ва аз донише оғоз меёбад, ки имрӯз ба ӯ дода мешавад. Зеро дар паси ҳар кӯдаки мактабхон орзуе нуҳуфтааст ва бо фароҳам овардани шароити хуби таҳсил метавон ин орзуҳоро ба воқеият табдил дод. Аз ин рӯ, афзоиши 878,8 ҳазор нафар аҳолӣ дар Хатлонро набояд танҳо ҳамчун як нишондиҳандаи демографӣ дид. Дар паси ин рақам захираи бузурги неруи инсонӣ истодааст. Агар ин неру бо дониш ва касб таъмин гардад, он метавонад ба сарвати воқеии минтақа ва кишвар табдил ёбад. Агар не, як қисми он метавонад ба бекорӣ ва муҳоҷирати меҳнатӣ рӯ оварад. Дар чунин шароит суханони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи аҳамияти сармоягузорӣ ба неруи инсонӣ маънои махсус пайдо мекунанд: «Маблағгузорӣ ба неруи инсонӣ ва пеш аз ҳама, ба таълиму тарбияи наврасону ҷавонони мамлакат беҳтарин ва самарабахштарин сармоягузорӣ мебошад». Мо бояд дарк кунем, ки сармоягузорӣ ба кӯдак сармоягузорӣ ба даҳсолаҳои оянда аст. Китобе, ки имрӯз ба дасти кӯдак медиҳем, метавонад фардо ба ихтироъ табдил ёбад. Донише, ки омӯзгор имрӯз ба хонанда медиҳад, метавонад баъд аз чанд сол ба як корхона, як беморхонаи нав, як технологияи муосир ё як идеяи бузург табдил ёбад. Аз ин рӯ, рушди маорифро набояд танҳо вазифаи як вазорат ё як муассиса донист. Ин вазифаи тамоми ҷомеа аст. Давлат бояд шароит фароҳам оварад, мактаб бояд дониш диҳад, омӯзгор бояд истеъдодро бедор кунад, оила бояд кӯдакро дастгирӣ намояд ва худи ҷавон бояд барои ояндаи худ масъулият эҳсос кунад. Ва агар онҳо ватандӯст, донишманд ва масъулиятшинос бошанд демография метавонад ба яке аз бузургтарин сарватҳои стратегии Тоҷикистон табдил ёбад. Аз ин рӯ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон дар ин замина на танҳо ҳамчун санади ҳуқуқӣ, балки ҳамчун кафолати рушди инсонӣ низ арзёбӣ кард. Моддаи 41 ҳуқуқ ба таҳсилро эътироф мекунад, аммо вазифаи мо аз он иборат аст, ки ин ҳуқуқ дар зиндагии воқеии ҳар як кӯдак амалӣ гардад. Имрӯз мо бояд барои мактаби фардо фикр кунем. Барои омӯзгори фардо омодагӣ бинем. Барои касби фардои ҷавонон шароит фароҳам созем. Ва барои насли фардои Тоҷикистон имкониятҳои бештар ба вуҷуд оварем. Зеро ояндаи давлат дар кабинетҳо танҳо навишта намешавад он дар синфхонаҳо сохта мешавад. Дар дасти омӯзгор, дар китоби хонанда, дар меҳри модар, дар орзуи кӯдак ва дар донишҳои ҷавонон ояндаи кишвар шакл мегирад. Конститутсия ба инсон ҳуқуқ медиҳад. Маориф ба ин ҳуқуқ мазмун мебахшад. Демография захираи инсонӣ ба вуҷуд меорад. Ва ҷомеаи донишбунёд ин захираро ба қувваи пешбарандаи давлат табдил медиҳад. Сол ба сол шумораи аҳолии кишвар зиёд мегардад, вазифаи маориф ин аст, ки ба ин шумора сифат бахшад. Зеро сармояи бузургтарини Тоҷикистон инсон аст, ва беҳтарин сармоягузорӣ ба инсон дониш, маърифат ва таҳсил мебошад. Ин аст моҳияти пайванди Конститутсия, демография ва маориф ва ин аст роҳе, ки афзоиши аҳолии Тоҷикистонро метавон ба неруи воқеии ояндасоз табдил дод. Ҳамидова Амина Баҳромовна - ходими хурди илмии шуъбаи таҳқиқоти демографӣ ва рушди неруи инсонии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ

Муфассалтар

Институти иқтисодиёт ва демография

ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

МАФҲУМИ ИСТИҚЛОЛИЯТ АЗ ДИДГОҲИ ОЛИМИ ҶАВОН

Бинои нави Институти иктисодиёт ва демографияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Хабарҳо

Роль Конституции в формировании социального государства

КОНСТИТУТСИЯ – БАХТНОМАИ МИЛЛАТ ВА ПОЯИ УСТУВОРИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ

НАҚШИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ДАР ТАҲКИМИ ДАВЛАТИ ҲУҚУҚБУНЁД

КОНСТИТУТСИЯ – ПОЯИ ҲУҚУҚИИ РУШДИ ИҚТИСОДИЁТ ВА ОБОДОНИИ ТОҶИКИСТОНИ СОҲИБИСТИҚЛОЛ

КОНСТИТУТСИЯ, МАОРИФ ВА ДЕМОГРАФИЯ – ПОЯҲОИ РУШДИ УСТУВОРИ ТОҶИКИСТОН

Таълим

Магистратура

Аспирантура / PhD

Шӯрои диссертационӣ

Фаълияти илмӣ

Монографияҳо ва китобҳо

Маҷаллаи илмӣ

Конференсия

Аснод ва маҳзани маълумот

Барои тамос

Суроға

Телефон

Email