35 СОЛИ БУНЁДКОРӢ ВА ДАСТОВАРДҲОИ СТРАТЕГӢ
Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангию иҷтимоиро оғоз намуд. Дар давоми 35 соли соҳибистиқлолӣ кишвар барои таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии аҳолӣ барномаҳои муҳими созандагиро амалӣ кард. Дар ин раванд, рушди инфрасохтори нақлиётӣ яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад. Тоҷикистон бо дарназардошти мавқеи ҷуғрофӣ, кӯҳсор будани бештари ҳудуд ва дур будан аз роҳҳои баҳрӣ ба рушди роҳҳои автомобилгард, нақбҳо, пулҳо, фурӯдгоҳҳо, роҳи оҳан ва дигар иншооти нақлиётӣ эҳтиёҷ дорад. Аз ин рӯ, бунёд ва таҷдиди ин инфрасохтор на танҳо барои равуои шаҳрвандон, балки барои рушди савдо, саноат, сайёҳӣ ва муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ аҳамияти бузург дорад. Ҳоло дар тобеияти Вазорати нақлиёти мамлакат 14 308 километр роҳи мошингард қарор дорад, аз ҷумла: 3340,5 километр роҳҳои аҳаммияти байналмилалӣ, 2400 — аҳамияти ҷумҳуриявӣ ва 8859 километр аҳамияти маҳаллӣ.
Тибқи маълумоти расмӣ, дар давоми тахминан 30 соли истиқлолият дар доираи 57 лоиҳаи давлатии сармоягузорӣ маблағи зиёда аз 2,2 миллиард доллари ИМА ҷалб гардида, роҳу иншооти зиёд сохта ва таҷдид карда шуданд.
Рушди роҳҳои автомобилгард, нақб ва пулҳо. Роҳҳои автомобилгард яке аз самтҳои асосии рушди инфрасохтори нақлиёт дар солҳои соҳибистиқлолӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин давра роҳҳои нав сохта шуда, бисёре аз масирҳои мавҷуда таъмиру таҷдид гардиданд. Бо мақсади беҳтар намудани робитаи байни минтақаҳои мамлакат ва баромадан ба бозорҳои минтақавӣ роҳҳои байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ, аз ҷумла масирҳои Душанбе – Чаноқ, Душанбе – Хуҷанд, Душанбе – Кӯлоб, Душанбе – Бохтар ва дигар самтҳои муҳим мавриди истифода қарор гирифтанд. Ин имконият фароҳам овард, ки рафтуомади аҳолӣ осонтар шуда, интиқоли молу маҳсулот бо маром сурат гирад ва барои рушди соҳибкорӣ заминаи мусоид гузошта шавад.
Сохтмони нақб ва пулҳо низ бо дарназардошти шароити кӯҳии Тоҷикистон аз дастовардҳои муҳимми соҳа аст. Пеш аз соҳибистиқлолӣ бисёре аз минтақаҳои мамлакат дар фасли зимистон бо мушкилоти ҷиддии нақлиётӣ рӯ ба рӯ мешуданд. Бунёди нақб ва пулҳо ин мушкилотро ба таври назаррас коҳиш дод.
Бино ба маълумоти расмӣ, дар давраи зикршуда 5 нақби асосии автомобилгард (аз ҷумла "Истиқлол" (4996 метр дарозӣ), "Шаҳристон" (5253), "Хатлон" (4450), "Озодӣ" (2223), "Дӯстӣ" (1047)), инчунин нақбҳои иловагӣ сохта шуданд. Бахусус, нақби «Шаҳристон» ва роҳҳои муосири масири Душанбе – Хуҷанд вобастагии ҳаракати нақлиётро аз шароити обу ҳаво коҳиш доданд.
Дар баробари ин, тахминан 325-355 адад пул сохта шуд (аз ҷумла 30 адад танҳо соли 2025, аз ҷумла бузургтарин пул дар кишвар дар болои обанбори НБО “Роғун”, бо дарозии 920 метр). Инчунин 4 эстакада (2 сеошёна ва 2 дуошёна) бунёд гардиданд, ки ба пайвастани маҳалҳои аҳолинишин ва равобити беҳтари нақлиётӣ мусоидат карданд.
Пешрафти нақлиёти ҳавоӣ ва роҳи оҳан. Рушди соҳаи авиатсияи гражданӣ дар солҳои истиқлолият боис ба таҷдиди фурӯдгоҳҳои байналмилалӣ ва дохилӣ гардида, барои қабули ҳавопаймоҳои муосир шароити мувофиқ фароҳам овард.
Фурӯдгоҳҳо: 4 фурудгоҳи байналмилалӣ (Душанбе, Хуҷанд, Кӯлоб, Қурғонтеппа) таҷдиду азнавсозӣ шуданд, ки дар миёни онҳо Фурӯдгоҳи байналмилалии Душанбе ҳамчун маркази муҳимми нақлиётӣ дар пайвастани Тоҷикистон бо кишварҳои хориҷӣ нақши калидӣ дорад. Фаъолияти ширкатҳои ҳавопаймоии миллию хусусӣ ва зиёд шудани хатсайрҳои байналмилалӣ, барои муҳоҷирати меҳнатӣ, сайёҳӣ ва тиҷорат муҳим арзёбӣ мешаванд.
Роҳи оҳан: Дар солҳои соҳибистиқлолӣ тахминан 219 километр роҳи оҳани нав сохта шуда, барои нигоҳдорӣ, таҷдид ва беҳтар кардани ин бахш тадбирҳо андешида шуданд, зеро он дар интиқоли молҳои саноатӣ, маҳсулоти кишоварзӣ ва масолеҳи сохтмонӣ нақши барҷаста дорад. Тақвияти робитаҳои роҳи оҳан бо кишварҳои ҳамсоя барои рушди савдои хориҷӣ ва дастрасӣ ба бозорҳои нави минтақавӣ имкониятҳои нав фароҳам меорад.
Нишондиҳандаҳои соли 2025-уми соҳа нишон медиҳад, ки дар соҳаи нақлиёт 14 лоиҳаи сармоягузорӣ ба маблағи 11,7 миллиард сомонӣ амалӣ шуд. Дар натиҷа, тавассути ҳама намуди нақлиёт 155 миллион тонна бор ва 1,1 миллиард мусофир кашонида шуд (нисбат ба соли 2024 мутаносибан 15,2% ва 11% зиёд).
Нақши инфрасохтори нақлиётӣ ва сайёҳӣ дар рушди иқтисод ва иҷтимоиёт. Соҳаи нақлиёт дар ҳамкорӣ бо дигар бахшҳои хоҷагии халқ омили асосии рушди иқтисоди миллӣ маҳсуб мешавад. Он ба пешрафту рушди соҳаҳои кишоварзӣ, саноат ва тиҷорат мусоидат менамояд. Беҳтар шудани робитаҳои байниминтақавӣ ба истеҳсолкунандагон имкон медиҳад, ки маҳсулотро сари вақт ба бозор пешниҳод намуда, хароҷоти интиқоли молро кам кунанд.
Дар баробари ин, рушди нақлиёт ва инфрасохтор бахши сайёҳиро низ ба таври назаррас тавсеа мебахшад. Мавзеъҳои зебою таърихии Тоҷикистон бо роҳҳои муосир ва фурӯдгоҳҳо ба осонӣ барои сайёҳони дохилию хориҷӣ дастрас мегарданд.
Рушди ширкатҳои сайёҳӣ: Дар се соли охир (2023–2025) 200 ширкати сайёҳии бо иҷозатнома фаъол шудааст (94 адад дар шаҳри Душанбе, 42 адад дар вилояти Суғд, 35 адад дар ВМКБ ва 18 адад дар вилояти Хатлон). Ҳукумати мамлакат алҳол лоиҳаи васеъ кардани иншооти зерсохтори сайёҳӣ (меҳмонхона, маҷмааҳои хурди пазироӣ дар ҳавои кушод, ҳоҷатхонаҳо дар роҳҳо)-ро дар назар дорад.
Омори сайёҳӣ: Дар 6 моҳи соли 2026 теъдоди сайёҳони хориҷии ба кишвар омада ба 889,4 ҳазор нафар расид (нисбат ба соли гузашта 16,7% зиёд). Аз ҷумла: 510,4 ҳазор нафар аз Ҷумҳурии Ӯзбекистон, 175,8 – Федератсияи Россия ва 89 ҳазор кас аз Ҷумҳурии Қирғизистон. Ҳадафи Давлату Ҳукумати мамлакат он аст, ки то охири соли равон шумораи сайёҳони хориҷӣ аз 2 миллион нафар зиёд гардад. Бо ин мақсад, Ҳукумати кишвар 15 августи соли 2026 Барномаи рушди сайёҳӣ барои солҳои 2027–2030-ро тасдиқ кард. Барои ин давра 273,4 миллион сомонӣ равона мешавад, ки аз ин 45% (123,5 миллион сомонӣ) маҳз ба сохтани зерсохтори нав (нуқтаҳои қабули гардишгарон, беҳдошти иншооти сарироҳӣ ва хатсайрҳои кӯҳӣ) пешбинӣ шудааст.
Ҳамчунин, рушди ин соҳа ба баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ таъсир мерасонад. Сокинони деҳот ва ноҳияҳои дурдаст имкон пайдо мекунанд, ки ба марказҳои маъмурӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тиббӣ бе монеа дастрасӣ пайдо намоянд. Сохтмони иншооти нақлиётӣ ҳамзамон бо фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ ба рушди иқтисоди маҳаллӣ мусоидат мекунад.
Рушди соҳаи обтаъминкунӣ ва беҳдошт. Гузашта аз ин, дар тӯли 35 соли соҳибистиқлолӣ соҳаи обтаъминкунӣ ва беҳдошт яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати Ҳукумати кишвар маҳсуб гардида, дар ин ҷода низ пешравиҳои назаррас ба даст омаданд. Бо дарназардошти он ки об манбаи асосии ҳаёт ва рушди устувор аст, тадбирҳои зерин амалӣ карда шуданд:
1. Қабули барнома ва стратегияҳои давлатӣ
Дар ин давра як қатор барномаҳои мақсадноки давлатӣ, аз ҷумла «Барномаи беҳсозии таъминоти аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо оби тозаи нӯшокӣ» ва лоиҳаҳои муҳимми сармоягузории байналмилалӣ таҳия ва амалӣ гардиданд. Ҳадафи асосии барномаҳо таъмини дастрасии аҳолии шаҳру деҳот ба оби тозаи бехатари нӯшокӣ ва беҳтар кардани шароити санитарӣ маҳсуб меёфт.
2. Таъмири инфрасохтори фарсуда ва бунёди иншооти нав
Дар бисёре аз шаҳру ноҳияҳои мамлакат хати оби нӯшокӣ, пойгоҳҳои обкашӣ ва иншооти тӯҳфашуда аз нав барқарор ва муҷаҳҳаз карда шуданд.
Бо дастгирии созмонҳои молиявии байналмилалӣ (Бонки ҷаҳонӣ, Бонки Осиёии рушд, Бонки исломии рушд ва ғайра) даҳҳо лоиҳаи бузурги обтаъминкунӣ дар маркази вилоят, шаҳр ва ноҳияҳои дурдаст амалӣ шуданд, ки садҳо ҳазор сокинро бо оби босифат таъмин менамоянд.
3. Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи об
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ташаббусҳои созандаю умумиҷаҳонӣ дар соҳаи об («Соли байналмилалии оби тоза, 2003», Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт, 2005–2015», Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018–2028» ва пешниҳоди соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо) на танҳо масъалаҳои обу экологии ҷаҳонро пеш бурданд, балки таваҷҷӯҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба ҳалли мушкилоти оби тоза дар дохили кишвар низ ҷалб намуда, барои ҷалби сармоягузориҳо мусоидат карданд.
4. Беҳтар гардидани сатҳи дастрасии аҳолӣ ба оби тоза
Агар дар солҳои аввали истиқлолият ва бӯҳрони иқтисодӣ аксари деҳот ва ҳатто баъзе шаҳрҳо бо мушкилоти ҷиддии набуди оби тоза рӯ ба рӯ буданд, дар айни замон сатҳи таъминоти аҳолӣ бо оби нӯшокӣ сол ба сол беҳтар шуда, даҳҳо деҳоти дурдаст бо системаҳои нави обёрӣ ва оби нӯшокии худҷорӣ ё барқӣ таъмин гардидаанд.
Дурнамо ва вазифаҳои оянда. Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, соҳаи нақлиёт ҳанӯз ба сармоягузории бештар, истифодаи технологияҳои муосир ва таҷдиди минбаъда ниёз дорад. Дар оянда самтҳои зерин аҳаммияти хоса пайдо хоҳанд кард: рақамигардонии соҳаи нақлиёт ва беҳтар кардани хизматрасонии мусофирбарӣ; навсозии техника ва баланд бардоштани сатҳи бехатарии ҳаракат; рушди нақлиёти экологӣ ва таҳкими робитаҳои байналмилалӣ; нигоҳдорӣ ва таъмири саривақтии роҳҳои мавҷуда баҳри таъмини устувории инфрасохтор.
Дар маҷмуъ, бунёду таҷдиди роҳ, нақб, пул ва фурӯдгоҳҳо кафили таҳкими давлатдорӣ ва рушди устувори иқтисодии мамлакат мебошанд. Дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ нишон медиҳанд, ки идомаи ин раванд, ки дорои аҳаммияти стратегӣ аст, метавонад дар оянда мавқеи кишварро ҳамчун ҳалқаи муҳимми нақлиётӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ боз ҳам устувор намояд.
РАҲМОН Юсуф Азим, мудири шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтории Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, номзади илмҳои иқтисодӣ
Муфассалтар
